Stedenbouwkundige context
Het cirkelvormige Surinameplein markeert de begrenzing tussen stadsdeel Zuid en de wijk de Baarsjes in stadsdeel West, en vormt vanuit het westen de entree tot de Amstelveenseweg en de Overtoom. Dit gebied vormt een overgangszone tussen de wijk de Baarsjes in stadsdeel West en stadsdeel Zuid. In dit gebied komen verschillende uitbreidingsplannen van de gemeente samen. De invulling van Zuid kwam tot stand op basis van het Plan Zuid van H.P. Berlage uit 1915-1917, terwijl voor het stedelijke gebied ten westen hiervan het Algemeen Uitbreidingsplan (A.U.P.) uit 1929-1934 het uitgangspunt vormde.
Het ruwweg in 1930-1960 uitgevoerde A.U.P. is het hoofdwerk van de stedenbouwkundige C. van Eesteren. Tezamen met zijn collega Th.K. van Lohuizen was hij verbonden aan de Afdeling Stadsontwikkeling van Publieke Werken. Deze afdeling was opgericht in 1928, nadat in 1921 door diverse annexaties een aanzienlijke uitbreiding van Amsterdams grondgebied had plaatsgevonden. Het door Van Eesteren opgestelde Plan West omvatte het grondgebied van de vroegere gemeente Sloten. Dit gebied had de Kostverlorenvaart en de Schinkel als gemeentegrenzen en was bestemd voor de nieuwe industriegebieden van Amsterdam met bijbehorende woonwijken. De plannen die Van Eesteren in 1929-1930 ontwierp, bouwden voor een belangrijk deel voort op de in 1909 en 1916 getekende uitbreidingsplannen van Sloten. Tracés als het ronde Surinameplein, de noord-zuid lopende Haarlemmermeerstraat en het Hoofddorpplein met de aan de oostzijde hierop aansluitende Hoofddorpweg staan op deze plannen al ingetekend. Aan de westzijde is het plein gericht op het stedelijke gebied waarvoor het A.U.P. de onderlegger vormde. Vanuit de Baarsjes gezien sluit de in noord-zuidrichting verlopende Hoofdweg als een belangrijke verbindingsas aan op het Surinameplein en vanuit het westen (met zijn naoorlogse uitbreidingswijken) op de Cornelis Lelylaan. Wat betreft vormgeving sluit de bebouwing aan het Surinameplein en de overige straten in het gebied aan op Berlage's Plan Zuid. Monumentale gesloten bouwblokken met overwegend vier bouwlagen omzomen de straten en pleinen. Karakteristiek zijn de torenachtige en risalerende hoekpartijen waardoor het effect van de hoofdassen wordt versterkt en de toegang tot de verschillende straten wordt gemarkeerd. Deze opzet toont de stedenbouwkundige erfenis van de Amsterdamse School en de Commissie Zuid. Er kwam vooralsnog geen radicale stijlbreuk met het bestaande werk van de Dienst Publieke Werken.
Het onderhavige bouwblok omzoomt in een kwart cirkelvorm de zuidzijde van het Surinameplein dat een drukke verkeersrotonde is. Aan de noordzijde, in stadsdeel West, bevindt zich een identiek blok. Het zuidelijke blok wordt behalve door dit plein omzoomd door de Surinamestraat (noordzijde) en de Sloterkade (oostzijde). Het blok wordt aan de oostzijde geflankeerd door het water van de Schinkel en de Kostverlorenvaart, met de brug van de Overtoomsesluis als de verbinding tussen de Surinamestraat en de Amstelveenseweg hoek Overtoom.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Architect J. Roodenburgh leverde het ontwerp voor beide bouwblokken, die etagewoningen en een aantal winkels bevatten. Ze zijn in fasen tot stand gekomen. De oudste onderdelen dateren uit 1927 en bevinden zich langs de Hoofdweg, met een voortzetting in de kwartcirkel aan de oostzijde van het Surinameplein. In 1929 is het onderhavige complex gerealiseerd dat de kwartcirkel aan de zuidzijde van het plein beslaat, met een voortzetting langs de zuidzijde van de Surinamestraat en de Sloterkade. Het gedeelte langs de Baarsjesweg dateert uit 1928 en werd pas in 1955 verbonden met de bebouwing langs de noordzijde van de Surinamestraat, waardoor de bebouwing aan het Surinameplein en de Baarsjesweg een ononderbroken eenheid zijn gaan vormen. Ten slotte bouwde men in 1956 het meest westelijk gelegen bouwdeel, dat werd verbonden met de kwartcirkel aan de zuidzijde van het Surinameplein.
Het onderhavige bouwblok heeft een samengestelde plattegrond bestaande uit een L-vormig deel aan de Sloterkade/Surinamestraat, en een geknikte kwartcirkel aan de zijde van het Surinameplein. Het complex telt aan het Surinameplein en de Surinamestraat drie bouwlagen met een zolderverdieping onder zadeldak. Het torenachtige bouwdeel op de grens tussen de Surinamestraat en het Surinameplein, en het bouwdeel aan de Sloterkade zijn beide vijflaags en hebben een plat dak. De diverse woningen worden ontsloten via ingangen die direct op de straat aansluiten of in portieken zijn gelegen. Aan de Surinamestraat bevindt zich een gaanderij met winkels die bereikbaar zijn via ingangen die direct op de straat aansluiten. Deze ingangen worden afgewisseld door de toegangen van bovenwoningen waarvan de bovenverdiepingen via trappenhuizen bereikbaar zijn. Het naar beneden aflopende niveau van de Sloterkade is in het hier gelegen bouwdeel opgevangen door een verspringing in de bouwhoogte op de grens tussen Surinamestraat 1 en Sloterkade 1, en door een naar het zuiden oplopende hoogte van de plint van de gevel aan de Sloterkade. Hierdoor is de laatste woning op Sloterkade 9 toegankelijk via een hardstenen trapje van drie treden.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De verschijningsvorm van het bouwblok wordt in hoofdlijnen gekenmerkt door een robuuste vormgeving, met in rode baksteen gemetselde gevels, een sobere detaillering in hardsteen, en markante accenten als hoektorens en haaks op de voorgevels geplaatste hoge sierwanden. Het metselwerk is uitgevoerd in rode quasi-handvormsteen in halfsteens verband met verzonken voegen. De oorspronkelijke invulling van de gevelopeningen bestaat uit hout. De oorspronkelijke blankhouten voordeuren met een deurraampje met diagonaalroeden bleven overwegend behouden. De daken zijn gedekt met gesmoorde romaanse pannen. Op de nokken van de zadeldaken van de bouwdelen aan de Surinamestraat en het Surinameplein bevinden zich schoorstenen.
Het kwartcirkelvormige bouwdeel aan het Surinameplein is opgebouwd uit drie identieke segmenten, die van elkaar worden gescheiden door sierwanden, en een hoekelement op de linker kop van dit bouwdeel. Elk van de drie voornoemde segmenten heeft een als basement fungerende eerste bouwlaag met een hardstenen plint en dito speklagen. Per segment bevat de begane grond vier gekoppelde ingangen met blankhouten deuren. Aan weerszijden van deze ingangspartij bevinden zich een ruitvormig venster en twee vensterpartijen bestaande uit een breed dubbel raam met twee smalle zijlichten. Op de tweede bouwlaag kraagt over de gehele breedte van een segment een balkon uit met gesloten borstwering. Decoratieve dammen omklemmen de balkoningangen op deze bouwlaag. Het plastisch effect van de gevels wordt versterkt door de driezijdige erkers langs de derde bouwlaag en de breed overstekende houten bakgoten die de overgang tussen gevel en kap markeren. Per segment bevinden zich tussen deze erkers vier vensters met dubbel raam met zijlichten. Op de hoge dakschilden sluiten per segment zes meerruits, houten dakkapellen aan. Via een terugwijkend en lager bouwdeel sluiten de segmenten aan op de hoge sierwanden. In deze verbindingsdelen bevinden zich portieken met afgeschuinde dagkanten. De portieken markeren de positie van de sierwanden die de drie segmenten haaks doorbreken. De verbindingsdelen hebben ter hoogte van de tweede bouwlaag twee vensters en terugwijkende dakschilden. De sierwanden zijn afgewerkt met hardstenen sierelementen en worden beëindigd door siermetselwerk en asymmetrisch geplaatste details. Het geveldeel op de linker kop telt vijf bouwlagen onder een plat dak. Via een terugwijkend en lager verbindingslid met twee ingangen sluit dit deel aan op één van de drie segmenten aan het Surinameplein. Het vijflaagse bouwdeel heeft eveneens een als basement fungerende eerste bouwlaag met een hardstenen plint en dito speklagen. Op de begane grond heeft het een etalagevenster. In de tweede, derde en vierde bouwlaag bevinden zich zowel in de voor- als zijgevel vensters met dubbel draairaam. De zijgevel heeft een drielaags erker met balkon bovenop. De vijfde bouwlaag heeft kleinere, vierkante vensters. De achtergevel van dit deel heeft op elke bouwlaag twee vensters met een dubbel draairaam.
Bij de aansluiting op de Surinamestraat bevindt zich een vijflaagse torenachtige hoekpartij, waarvan de eerste bouwlaag aan de zijde van het Surinameplein een diamantvormige doorgang tot de gaanderij bevat. Daarboven bevinden zich in de tweede tot en met vierde bouwlaag vensters met dubbel raam en in de vijfde bouwlaag een smal venster. De hoek van dit bouwdeel is voorzien van siermetselwerk met hardstenen blokken. Aan de zijde van de Surinamestraat heeft dit hoekdeel een basement met hardstenen speklagen en vier smalle trapeziumvormige openingen. Daarboven bevinden zich vensters met dubbel raam en zijlichten, en in de bovenste bouwlaag twee smalle vensters. De gevels van deze hoekpartij worden beëindigd door siermetselwerk en natuurstenen hoekblokken.
Langs de Surinamestraat vormt de eerste bouwlaag een ruime gaanderij met brede trapeziumvormige openingen en hardstenen speklagen. De winkels aan de gaanderij hebben puien met uitkragende houten bovenlichten. Deze worden afgewisseld door de gekoppelde ingangen van de woningen. De overgang naar de tweede bouwlaag wordt gemarkeerd door balkons met veelzijdige gemetselde borstweringen die van elkaar worden gescheiden door gemetselde sierdammen met hardstenen aanzet- en dekblok. In de derde bouwlaag bevinden zich brede vensters met een dubbel raam met zijlichten. In het dakvlak van dit bouwdeel bevinden zich houten dakkapellen.
Via een drielaagse torenachtige hoekpartij met aan weerszijden een lager verbindingslid sluit het deel aan de Surinamestraat aan op dat aan de Sloterkade. De hoekpartij heeft een diamantvormige doorgang tot de gaanderij en vier smalle trapeziumvormige openingen. Aan beide zijden bevinden zich in de bovenverdiepingen vensters met dubbel raam en zijlichten. De gevels van deze hoekpartij worden beëindigd door siermetselwerk en natuurstenen hoekblokken.
De gevelwand van het bouwdeel aan de Sloterkade heeft een hoger en een lager deel. De begane grond van het hogere deel heeft hardstenen speklagen en bevat etalagevensters en twee ingangen. In de drie bovenliggende bouwlagen bevinden zich drie vensters met dubbel draairaam en zijlichten. Op de overgang naar het lagere bouwdeel sluiten de vensters aan op een tweezijdige erker. In de vijfde bouwlaag bevinden zich kleine vierkante vensters die per twee zijn gekoppeld. Daarboven bevinden zich twee hijsbalken en een gevelbeëindiging van siermetselwerk. Het lagere deel is symmetrisch van opzet en heeft op de eerste bouwlaag in het midden een brede houten pui. Centraal daarin bevindt zich de doorgang naar het achterterrein, met aan weerszijden een gemetselde muurdam met hardstenen blokken. Aan weerszijden daarvan zit een etalagevenster dat is ingeklemd door twee verdiept liggende woningingangen waarvan de buitenste een zijlicht heeft dat omhoekt naar het gevelvlak. Aan weerszijden van deze middenpartij bevindt zich een portiek met afgeschuinde dagkanten met hardstenen aanzetblokken, en een breed venster met natuurstenen neggenblokken. Op de drie bovenliggende bouwlagen bevinden zich brede vensters waarvan de middelste drie zijn gegroepeerd en door een gemetselde sierdam met hardstenen sierblokken van de buitenste twee worden gescheiden. In de vijfde bouwlaag bevinden zich lage vensters met daarboven in totaal vijf hijsbalken.
Interieur
Het interieur van het complex is niet bekeken en niet bij de beoordeling betrokken. Mogelijk is er nog sprake van een monumentwaardige indeling en/of interieurelementen.
Cultuurhistorische context
Architect Jordanus Roodenburgh (1886-1972) is één van de architecten die gerekend moet worden tot de vermaarde Amsterdamse School. Nadat hij eerst bij de gebroeders Baanders en K.P.C. de Bazel had gewerkt, begon hij in 1916 een eigen bureau. Zijn eerste grote opdracht was de bouw van het Ajax-stadion in Amsterdam (1920). Vanaf 1924 wijdde hij zich vooral aan grote woningbouwcomplexen in Zuid en West. Er zijn ook diverse pittoreske landhuisjes van hem bekend, onder meer in Bussum en Huizen. De blokken aan het Surinameplein en omliggende straten zijn door hun opzet met plastische elementen zoals de hoge sierwanden tussen de concave bouwdelen, en de toepassing van sierblokken en bakstenen siermetselwerk kenmerkend voor de Amsterdamse School. Ook de hoge met pannen gedekte zadeldaken sluiten hier bij aan.
Cornelis van Eesteren (1897-1988) was een prominente stedenbouwkundige met contacten met de internationale avant-garde van stromingen als De Stijl en Bauhaus. Het Algemeen Uitbreidingsplan van Amsterdam maakt duidelijk dat hij de nadruk legde op een visie over de stad als geheel. Het Plan Zuid van H.P. Berlage was slechts op het zuidelijke uitbreidingsgebied gericht, dat werd aangetakt op de bestaande stadsdelen. Het fundament voor Van Eesterens plannen was een wetenschappelijke prognose van de bevolkingsgroei, met een berekening van de vereisten voor woningbouw, recreatie, werkgelegenheid en verkeer. In de combinatie van kenmerken uit het Plan Zuid (monumentale gevelwanden met torenachtige hoekaccenten) en de aantakking op het stedenbouwkundig plan van Van Eesteren, moet de bebouwing aan het Surinameplein en omgeving worden beschouwd als een scharnierpunt in de Amsterdamse stadsontwikkeling.
Conclusie
Het complex vertegenwoordigt stedenbouwkundige waarde omdat het met zijn schaal en opzet stedenbouwkundig zorgvuldig is ingepast en naadloos opgaat in het grotere geheel van het betreffende gebied dat meer monumentale panden en wooncomplexen bevat.
Het complex vormt tezamen met de overige bouwdelen aan het Surinameplein en omliggende straten een ensemble dat van belang is als een markante entree vanuit de Baarsjes en vanuit diverse naoorlogse stadsdelen naar het overgangsgebied tussen West en Zuid. Deze functie wordt benadrukt door de markante opzet met cirkelvormige gevelwanden, winkelgaanderijen en een door hoektorens gecreëerde poortfunctie. In deze opzet sluit het complex aan bij de ideeën van het Plan Zuid van H.P. Berlage. In de stedenbouwkundige aanleg is het Surinameplein met omliggende straten evenwel karakteristiek voor de uitbreidingsplannen van Amsterdam die tot stand kwamen in het kader van het A.U.P. en waarin een doorslaggevende rol werd gespeeld door de vermaarde stedenbouwkundige C. van Eesteren. De bouwblokken markeren dan ook een scharnierpunt in de Amsterdamse stadsontwikkeling, en zijn derhalve van cultuurhistorische waarde. Het complex is van architectonische waarde vanwege de doordachte compositie van de bouwvolumes en de afzonderlijke gevels, en de verzorgde detaillering met opmerkelijke accenten zoals de haaks geplaatste sierwanden. Het complex is een goed voorbeeld van het werk van de Amsterdamse architect J. Roodenburgh, die vooral bekend is van zijn ontwerpen voor woningblokken in de ‘Gordel 20-40’. Het complex is zowel in de hoofdvorm als detaillering gaaf bewaard gebleven.
Bronnen en literatuur
Archief Bureau Monumenten & Archeologie, Amsterdam
Bosma, K. & Hellinga, H. (red.), De regie van de stad. Noord-Europese stedebouw 1900-2000, Rotterdam 1997
Casciatio, M., De Amsterdamse School, Serie Architectuur, 6, Rotterdam, 1991
Gaillar, K. & Dokter, B. (red.), Berlage en Amsterdam Zuid, Amsterdam 1992
Gemeente Archief Amsterdam, beeldbank
Jolles, A., Klusman, E., Teunissen, B. (red.), Stadsplan Amsterdam. Toekomstvisies op de ruimtelijke ontwikkeling van de stad 1928-2003, Rotterdam/Amsterdam 2003
Meijer, R. (eindred), Atlas Gordel 20-40, Amsterdam 2000
Rossem, V. van, Het Algemeen Uitbreidingsplan van Amsterdam: geschiedenis en ontwerp, Rotterdam/Den Haag 1993