Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Het onderhavige complex bevindt zich in het stadsdeel Zuid, en behoort tot het door middenstandswoningen gedomineerde gebied dat ontstond in het kader van het zogenoemde 'Plan Zuid'. Dit uitbreidingsplan uit 1915-1917, naar ontwerp van architect H.P. Berlage, vormt het begin twintigste-eeuwse antwoord op de vraag hoe men functioneel en esthetisch een stadsuitbreiding moest ontwerpen en is in de ware zin van het woord 'stadsbouwkunst'. Karakteristiek is de samenhang tussen de hiërarchische en in hoofdzaak bloksgewijze stedenbouwkundige opzet - van hoofdassen tot intieme pleintjes - , de architectuur van de straatwanden en de aandacht voor het sculpturale detail. Hogere bebouwing op de hoeken versterkt de hoofdassen en markeert de toegang tot een doordachte compositie van grote woonblokken als "einheitliches Blockfront". Het plan hield rekening met de door woningwet en bouwverordening vastgestelde eisen mèt alle aandacht voor perspectief, coulissewerking en streng architectonisch en stedenbouwkundig opgevatte groenvoorzieningen. De structuur steunde op drie elementen: het bestaande Vondelpark/Museumkwartier, een verbinding met Oost (de latere Berlagebrug) en een Zuiderstation aan het verlengde van de Minervalaan. De stedenbouwkundige structuur van het Plan Zuid wordt dan ook gekenmerkt door lange lanen die in oost-westrichting de belangrijkste verkeersroutes vormen. Het plan is voorts aangetakt op de oude stad door de bestaande radialen uit het centrum door te trekken, waarbij monumentale effecten zijn verkregen zoals in de relatie tussen het Emmaplein, het Valeriusplein en het als een toegangspoort naar de nieuwe stad fungerende Amsterdams Lyceum. De hoofd-verkeersstraten worden in hoofdzaak geflankeerd door hoge monumentale gevelwanden. Ze omsluiten kleinschalige woonbuurten met lagere bebouwing die mede dankzij korte en gekromde straten een besloten karakter hebben. Aan beide aspecten, monumentaliteit en intimiteit, wordt verder bijgedragen door de architectuur, die binnen de voorwaarden van het stedenbouwkundig plan is ontworpen door vooraanstaande architecten die gezamenlijk bekend staan als 'de Amsterdamse School'.
De opzet van de verkaveling van het onderhavige complex - het gebied tussen Amstelkanaal, Amstel, Vrijheidslaan en Rijnstraat - volgde grotendeels het plan van Berlage uit 1917. Het onderhavige complex is onderdeel van een gesloten bouwblok en vormt daarvan de noordelijke gevelwand aan de Vrijheidslaan. Onderhavig complex is het noordwestelijke deel van deze gevelwand; de panden op de noordoostelijke hoek - Vrijheidslaan 45-51 en Kromme-Mijdrechtstraat 6-10 - zijn reeds beschermd als gemeentelijk monument (200438), en vallen buiten deze beschrijving.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het onderhavige complex is gebouwd in 1922-1923 en is onderdeel van een reeks etagewoningen met een café op de noordwestelijke hoek en een winkelruimte op de noordoostelijke hoek (onderdeel van gemeentelijk monument 200438). Naast de Vrijheidslaan wordt deze reeks woningen aan de oostzijde begrensd door de Kromme-Mijdrechtstraat en aan de westzijde door de Vechtstraat. Het complex is gebouwd in opdracht van 'Amstels Bouwvereeniging', in Amsterdamse School-stijl naar ontwerp van P.L. Marnette. Het noordoostelijke deel (gemeentelijk monument 200438) is in samenwerking met P.L. Kramer tot stand gekomen.
De ramen hadden oorspronkelijk een roedenverdeling die nu is verdwenen. Een deel van de oorspronkelijke pannen langs de dakrand is vervangen door tegels.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
Het complex heeft een L-vormige plattegrond en telt vier bouwlagen onder een plat dak, met pannen langs de dakrand waarvan een deel is vervangen door tegels. De gevel aan de Vrijheidslaan heeft zes identieke geveltraveeën van elk vijf vensterassen breed, waarvan de middelste de ingangspartij bevat. (De meest noordoostelijke, zevende travee behoort tot het gemeentelijk monument 2000438.) Op de hoek met de Vechtstraat is een afwijkende travee.
De gevel aan de Vrijheidslaan heeft op de begane grond een natuurstenen bekleding. Elke travee heeft in het midden een ingangspartij met twee verdiept liggende entrees die elk twee gekoppelde ingangen met paneeldeur bevatten. Boven de ingangspartij bevinden zich twee hoge trappenhuisvensters met ladderramen gevuld met paars glas. De vensters zijn gevat in een natuurstenen omlijsting met doorlopende en uitkragende stijlen. Aan de bovenzijde hiervan bevinden zich twee gekoppelde driehoekige vensters. De ingangstravee wordt geflankeerd door twee vensterassen met op elke bouwlaag een dubbel draairaam, en daarnaast twee vensterassen met op de begane grond een breed raam met smalle zijlichten en op de daarboven gelegen bouwlagen een dubbel draairaam en smalle zijlichten. Daarboven bevindt zich een hijsbalk.
De hoektravee bevat op de begane grond de caféruimte. Hier bevinden zich zowel aan de Vrijheidslaan als de Vechtstraat tussen brede gepleisterde muurdammen de brede vensters van het café. Deze bevatten een groot schuifraam met gedeeld bovenlicht. De hoek met de Vechtstraat is hoger opgemetseld en afgeschuind. Op de begane grond is hier de toegang tot het café overhoeks gesitueerd. De bovenverdiepingen aan de Vrijheidslaan en Vechtstraat bevatten diverse vensters met enkele of gekoppelde ramen zoals voornoemd. De hoek is iets hoger opgebouwd, met ongeveer een halve verdieping. Aan de Vechtstraat bevinden zich onder de daklijst eveneens hijsbalken.
Interieur
Het interieur van het complex is niet bekeken en niet bij de beoordeling betrokken. Mogelijk is er nog sprake van een monumentwaardige indeling en/of interieurelementen.
Cultuurhistorische context
Architect Pieter Lodewijk Kramer (1881-1961) volgde een opleiding tot bouwkundig tekenaar aan de Industrieschool te Amsterdam. Hij werkte van 1900-1906 op het architectenbureau van Ed. Cuypers en van 1901-1902 als tekenaar bij K.P.C. de Bazel. Van 1911- 1952 werkte Kramer bij de Dienst Publieke Werken (PW) van Amsterdam, de eerste vier jaar als assistent van Van der Mey en daarna als esthetisch adviseur van de afdeling Bruggen. Kramer is verantwoordelijk voor de vormgeving van ongeveer 220 Amsterdamse bruggen met onder andere wachthuisjes, winkeltjes en kiosken. Tijdens zijn loopbaan bij PW werkte Kramer ook nog aan particuliere opdrachten. Zo werkte hij onder andere mee aan Van der Mey's Scheepvaarthuis en ontwierp hij diverse woningbouwcomplexen waaronder De Dageraad in samenwerking met M. de Klerk (1919-1922), het Zwarte huis aan de Okeghemstraat 25-27 (1921-1922) en dat aan de Hoofdweg 136-232, 43-241 en zijstraten (1923-1925). Buiten Amsterdam bouwde Kramer het Haagse filiaal van warenhuis De Bijenkorf en werkte hij mee aan het Park Meerwijk te Bergen. Kramer is verder bekend van zijn interieur- en meubelontwerpen.
Pieter Lucas Marnette (1888-1949) was van 1908-1948 werkzaam bij de afdeling Gebouwen van PW. Marnette ontwierp een aantal gemeentelijke kantoorgebouwen, zoals dat van de Gemeentetram aan de Stadhouderskade 1 (1921-1923), het Hoofdkantoor van de Gemeentelijke Telefoondienst (1916-1920) en het voormalige kantoor van de Verkeerspolitie aan de Overtoom 37-41 (1924). Ook ontwierp hij de School voor Schipperskinderen aan de Droogbak 1C (1925), en straatmeubilair, waaronder de veel toegepaste lantaarnpaal P.W. '24.
Vrijwel al het werk van Kramer en van Marnette is tot de architectuur van de Amsterdamse school te rekenen. Het onderhavige complex, waar beide architecten samen aan werkten, is daar een goed voorbeeld van.
Conclusie
Het complex vertegenwoordigt stedenbouwkundige waarde omdat het met zijn schaal en opzet stedenbouwkundig zorgvuldig is ingepast en naadloos opgaat in het grotere geheel van het monumentale 'Plan Zuid' dat meer monumentale panden en wooncomplexen bevat. Het complex is vanwege zijn ligging aan de Vrijheidslaan, die één van de hoofdassen in Berlage's Plan Zuid is, een zeer beeldbepalend onderdeel van Plan Zuid en vormt tevens een beeldbepalend onderdeel van de zuidwand van de Vrijheidslaan. De ritmische opzet van de lange gevel met meerdere, identieke geveltraveeën en bijzondere hoekoplossingen is in dit opzicht van bijzonder belang. Tezamen met het gemeentelijk monument 200438 vormt het één ensemble. Het complex is van architectuurhistorische waarde omdat het een zorgvuldig vormgegeven voorbeeld is van particuliere woningbouw in de trant van de Amsterdamse School. Het is daarmee ook een goed voorbeeld van het oeuvre van zowel P.L. Kramer als P.L. Marnette die beiden in die stijl ontwierpen. Het complex is zowel in hoofdvorm als detaillering gaaf bewaard gebleven.
Bronnen en literatuur
Casciatio, M., De Amsterdamse School, Serie Architectuur, 6, Rotterdam, 1991
Gaillar, K. en B. Dokter (red.), Berlage en Amsterdam Zuid, Amsterdam 1992
Gemeente Archief Amsterdam, beeldbank
Roy van Zuydewijn, H.J.F. de, Amsterdamse Bouwkunst 1815-1940, Amsterdam, S.D.
Meijer, R. (eindred), Atlas Gordel 20-40, Amsterdam, 2000
Werf, J. van der, Toelichting beschermd stadsgezicht Plan Zuid, Bureau Monumenten &
Archeologie, Amsterdam, concept 2003
home.hccnet.nl/th.bakker/Amsterdamseschool/uitbreid.html
www.nai.nl