Stedenbouwkundige context
De gemeente Amsterdam besloot in het eerste kwart van de 20ste eeuw de grond ten noorden van het IJ behalve voor (scheepsbouw)industrie ook geschikt te maken voor sociale woningbouw. Noord werd bij uitstek geschikt geacht voor de bouw van tuindorpen in een ruime, lichte en groene omgeving. Na de bouwstagnatie als gevolg van WOI raakte de ontwikkeling van de sociale woningbouw door toedoen van de gemeente in een stroomversnelling, waarbij vooral de daadkracht genoemd moet worden van de eerste wethouder volkshuisvesting F.M. Wibaut, wethouder W. Vliegen van Publieke Werken en J.W.C. Tellegen die tot 1915 directeur was van Bouw en Woningtoezicht (BWT) en daarna burgemeester. Vanaf 1914 ging de gemeente ook zelf bouwen, waartoe de Gemeentelijke Woningdienst (GWD) werd opgericht met A. Keppler aan het hoofd. Keppler was een van de belangrijkste voorvechters van de moderne stedenbouwkundige beginselen en de motor achter de realisatie van de tuindorpen in Noord. Zowel de stedenbouwkundige plannen voor de diverse deelgebieden als de architectonische ontwerpen zijn ontstaan in nauwe samenwerking met sociaal geëngageerde en vooruitstrevende architecten als H.P. Berlage, B.T. Boeyinga, J.E. Van der Pek, J.H.W. Leliman en H.J.M Walenkamp. Amsterdam-Noord werd in de periode 1910-1940 tot in de kleinste details uitgewerkt als een uniek ‘sociaal-democratisch’ woongebied.
De woningbouw startte in 1909 in het zuiden van Noord met de realisatie van de zogenaamde Vogelbuurt; een langgerekte ongelijkvormige zuidwest-noordoost gelegen bouwlocatie ten zuidoosten van het Noord-Hollands Kanaal. De stedenbouwkundige structuur van dit gebied laat zich het best typeren als een puzzelstukachtige invulling, die van zuid naar noord steeds overzichtelijker wordt, overeenkomstig de stedenbouwkundige ontwikkelingen in deze periode. In het zuidelijk deel vormen ongelijkvormige kleinere en grotere, soms ‘opengeknipte’, bouwblokken de puzzelstukken. Naar het noorden zijn de bouwblokken weloverwogen gegroepeerd in meer formele, hiërarchische stedenbouwkundige patronen. De buitenranden worden gevormd door bebouwingswanden die de besloten buurten daarachter omsluiten.
Het stedenbouwkundige plan voor het middendeel van de Vogelbuurt kwam rond 1916 tot stand als resultaat van een samenwerking tussen Keppler, en de architecten Leliman, Kuipers & Ingwersen en Walenkamp. Het woningbouwcomplex van Kuipers & Ingwersen ligt centraal in de Vogelbuurt en omvat een groot aantal woningen die zijn ondergebracht in delen van een aantal (opengeknipte) bouwblokken ten noorden en westen van het Zwanenplein. Een samenhangend, uitgekiend stedenbouwkundig ensemble dat in grote mate gekenmerkt wordt door een kleinschalig en zelfs pittoresk effect, hetgeen tot uitdrukking komt in de gebogen of verspringende gevelwanden, verschillen in bouwhoogte, geknikte of gekromde straten, poortvormige doorgangen en besloten straatjes zoals de Putterstraat die een semi-privé hofje lijkt te vormen.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Kuipers & Ingwersen bouwden de arbeiderswoningen tussen 1919 en 1920 in opdracht van hun vaste, opdrachtgever, de protestantse woningbouwvereniging Patrimonium. De sociaal-protestantse en tevens politieke signatuur komt tot uitdrukking in een aantal plaquettes (Putterstraat) met verwijzingen naar de oorlog in dichtvorm door David Ingwersen en reliëftableaus met vogelvoorstellingen.
Het complex bestaat in hoofdlijnen uit twee bouwlagen onder een evenwijdig aan de straat gelegen, bewoonbaar zadeldak. Op een aantal plaatsen zijn de blokken in de as van een zichtlijn opgehoogd tot drie bouwlagen onder een schilddak. De woningen zijn ontsloten door middel van voordeuren aan de straat voor de benedenwoningen en voordeuren aan de straat die toegang geven tot een gedeeld trappenhuis voor de woningen op de verdiepingen. De respectievelijke bovenwoningen hebben op de verdiepingen hun eigen voordeur. Op de hoeken aan de Ganzenweg en het Zwanenplein zijn een paar kleine winkels ondergebracht. Het complex bevatte een groot aantal verschillende woningtypen, waaronder ook maisonnette-achtige types waarmee in die tijd (en zeker ook in Noord) veel geëxperimenteerd werd.
In 1939 zijn er rond het Zwanenplein bij de doorgangen aan de achterzijden van de woningen op de verdieping veranda’s aangebracht door architect Joh. Brouwer NIVA. De oorspronkelijke plattegronden zijn gewijzigd in 1979, waarbij eveneens enkele nieuwe horizontale en verticale samenvoegingen tot stand kwamen. Toen werden ook de ramen vervangen door aluminium met isolatieglas.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
Als gevolg van het beoogde dorpsachtige karakter en de diverse woningtypen is er een sprake van sterk gevarieerde gevelwanden. Daarin spelen eenvoudige motieven als de hogere bouwdelen en een (ogenschijnlijke) symmetrie een belangrijke rol. De muren zijn in kruisverband gemetseld en vlak gehouden. Accenten in natuursteen zijn geplaatst op plekken die verband houden met de constructie, waaronder sluitstenen bij de poorten en lateien van erkers of deurpartijen. Ingangspartijen zijn op sommige plaatsen geaccentueerd door middel van steekkappen. Houtwerk is eenvoudig geprofileerd en wit, donker- of olijfgroen geschilderd. De kappen, die mede dankzij de steekkappen beeldbepalend zijn en bijdragen aan het ritme van de gevelwanden, zijn gedekt met oranje dakpannen. De achtergevels vertonen eenzelfde pittoresk karakter als de voorgevels dankzij de plasticiteit van de zorgvuldig gedetailleerde balkons en de verschillen in bouwhoogte. Het klokketorentje op de poort Putterstraat-Zwanenplein en de houten plantenbakken onder de ramen zijn bijzondere details die het beoogde dorpse karakter versterken.
Als gevolg hiervan is een aantal variaties in de gevelwanden te zien die per straatwand verschillen. De verhoogde bouwdelen liggen, zoals gezegd, in de as van bepaalde toegangsstraten of markant aan een pleinruimte: in de as van de Ganzenweg (de entree tot de wijk vanaf de Meeuwenlaan); in de as Zwanenplein-Putterstraat; en in de as van het Zwanenplein vanuit de Ganzenweg. Elk van deze opbouwen is anders uitgewerkt, echter allemaal met een symmetrische opzet waarbij de middenas geaccentueerd is, bijvoorbeeld in de vorm van poortvormige onderdoorgangen, erkers, steekkappen en torentjes.
Interieur
Uit het BWT-dossier blijkt dat het complex in 1979 is gerenoveerd door architektenburo van woerden schneider dûermeijer. Daarbij werd funderingsherstel uitgevoerd en zijn de woningen geheel vernieuwd waarbij plattegronden werden aangepast aan nieuwe wensen zoals het inbrengen van badkamers en het omdraaien van de ensuite kamers waarbij de slaapgedeeltes naar de achterzijde werden verplaatst en de eet-zitkamers naar de voorzijde, of het slaapgedeelte geheel kwam te vervallen voor een grote eet-zitkamer. Niet-dragende binnenwanden werden verplaatst, maar de hoofdverdeling van de beuken bleef intact. Door deze ingreep is het interieur niet meer van monumentale waarde. Alleen de hoofdonsluitingsstructuur naar de woningen en de gedeelde trappenhuizen is nog van betekenis.
Cultuurhistorische context
Tjeerd Kuipers (1857-1942) werd geboren in Friesland als zoon van een aannemer en ging na zijn HBS-opleiding in de leer bij architect J.P.J. de Rooy (Leeuwarden) en later bij Salm, Sanders en Berlage in Amsterdam (circa 1880). Hij bouwde in heel Nederland en verwierf vooral bekendheid door zijn ontwerpen voor kerken waarin veel aandacht uitging naar plattegrondvernieuwingen ten behoeve van de liturgie. Daarnaast ontwierp hij winkels, kantoren en woningen, vaak voor gereformeerde opdrachtgevers. Voor woningbouwvereniging Patrimonium ontwierp hij, al dan niet in samenwerking met A. Ingwersen, verscheidene belangrijke sociale woningbouwcomplexen in Amsterdam, Zaandam, Haarlem, Utrecht en Bussum. Zijn architectuur kenmerkte zich voor de eeuwwisseling door neo-renaissance stijlkenmerken, daarna werd zijn werk steeds meer beïnvloed door de contemporaine ontwikkelingen waarin het gebruik van neo-stijlen verdween ten gunste van een meer abstracte, soberder en op de rationalistische ideeën van o.a. Berlage en Walenkamp geïnspireerde architectuur waarin tevens veel aandacht uitging naar internationale, traditionele motieven uit de bouwkunst.
Arnoldus Ingwersen (1882-159) volgde zijn opleiding aan de Industrieschool in Amsterdam. Hij startte daarna bij Architektenbureau Bonda als tekenaar en werd vervolgens de compagnon van Tjeerd Kuipers/ Vanaf 30-jarige leeftijd werkte hij (ook) als zelfstandig architect. Hij realiseerde een groot aantal projecten, behalve de woningbouwcomplexen met Kuipers ook werken voor onder andere Philips, de Staatsmijnen in Limburg en in Amsterdam de Ruysdaelkade 58-60 en Keizersgracht 418-424 (1930). Ingwersen publiceerde in verschillende dag- en maandbladen over bouwkunst en bekleedde een aantal bestuurs- en commissiefuncties, zoals die voor de Paleis- Raadhuiscommissie die tussen 1931 en 1939 onderzocht of en hoe het Paleis geschikt zou kunnen worden gemaakt als Raadhuis. Nader onderzoek naar het associatieverband en het oeuvre van Kuipers & Ingwersen is nog niet gedaan. In hun oeuvre uit de periode 1915-1925 valt de inspiratie uit middeleeuwse, burchtachtige kasteelbouw op (vgl. ook hun complexen in de Spaarndammerbuurt en het Westerpark) en het vroegere en soberder ontwerp voor Laing's Nekstraat 36-52.
Nader onderzoek naar het samenwerkingsverband en het oeuvre van Kuipers & Ingwersen is nog niet gedaan. In hun oeuvre uit de periode 1915-1925 valt in elk geval de inspiratie uit middeleeuwse, burchtachtige kasteelbouw op (vgl. ook hun complexen in de Spaarndammerbuurt, Westerpark). Een vergelijkbaar complex van Kuipers en Ingwersen waarover al in 1916 gepubliceerd werd (Bouwkundig Weekblad, p. 227) stond iets ten zuiden van het onderhavige complex aan de Nachtegaalstraat, maar dit werd in 1980 vervangen door nieuwbouw. Deze verschillende complexen tonen de architectuurontwikkeling van deze ontwerpers en van de Amsterdams Volkshuisvesting, die in een relatief korte periode steeds verfijnder en krachtiger werd.
Conclusie
De bijzondere, gevarieerde opzet van het complex met de inspringende en vooruitgeschoven geveldelen, torenvormige uitbouwen en hoogteverschillen maakt een schilderachtige indruk. Het totaalontwerp is ingezet om een bijzondere sterebouwkundige ruimtewerking te bewerkstelligen die een kasteelachtige nederzetting in herinnering brengt. Door middel van de voortuinen en besloten straten is een subtiele overgang gevonden tussen de openbare ruimte en privé-terrein. Dit is een typisch kenmerk voor de stedenbouwkundige ontwikkelingen uit de periode 1920-1940 die met name in de opeenvolgende tuindorpen uit deze periode op geslaagde wijze tot uitdrukking komen. De zorgvuldige architectonische uitwerking en detaillering ondersteunt deze opzet op een kwalitatief hoogstaand niveau. De veelheid aan woningtypes, (wat tot uitdrukking komt in de gevarieerde gevels, weerspiegelt de vroegste (experimentele) fase van de sociale woningbouwgeschiedenis. De nieuwe plattegronden uit 1979 tonen eveneens een grote verscheidenheid, maar zijn niet van monumentale waarde. Dat geldt eveneens voor de interieurafwerking die uit de renovatieperiode van 1979 dateert. De overige monumentale waarden wegen ruimschoots op tegen deze wijzigingen.
Kuipers & Ingwersen ontwierpen voor hun vaste opdrachtgever Patrimonium een voor de rest van het tuindorp afwijkend, ensemble met een kasteelachtig karakter, vergelijkbaar met de blokken die zij voor de Spaarndammerbuurt ontwierpen. De hiërarchische opzet en het pittoreske karakter vertonen vooral Engelse invloeden. Dankzij de verhoogde middenpartijen contrasteert het complex met de in de tuindorpen gebruikelijke hoogte van drie bouwlagen. Hierdoor neemt het ensemble een belangrijke plaats in dit deel van de Vogelbuurt.
Gebruikte bronnen en literatuur
G.P. Karstkarel, 'Kuipers, Tjeerd (1857-1942)', in Biografisch Woordenboek van Nederland, 3, Den Haag, 1989
Meijer, R. (eindred), Atlas Gordel 20-40, Amsterdam, 2000
E. Ottens, Ik moet naar een kleinere woning omzien want mijn gezin wordt te groot, Gemeentelijke Dienst Volkshuisvesting, Amsterdam, 1985
N. Stieber, Housing design and society in Amsterdam, reconfiguring urban order and identity, 1900-1920, pp. 228-231, 359 n.28, Chicago-Londen, 1998
Gemeente Archief Amsterdam, beeldbank
Mels J. Meijer, ‘Volkshuisvesting, de architecten en de woningbouw’, artikelreeks in Bouwkundig Weekblad, jaargang 37 en 38, 1916-1917.
Stadsdeel Noord BWT-dossier 32941