Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Het onderhavige bouwwerk bevindt zich in het gedeelte van Amsterdam dat bekend staat als het Westerpark en maakt deel uit van de Staatsliedenbuurt. De stedelijke invulling van dit gebied vindt zijn oorsprong in het Plan Kalff uit 1875-1876. Dit plan is een door de directeur van Publieke Werken, ir. J. Kalff, herziene versie van het uitbreidingsplan dat in 1866 was opgesteld door stadsingenieur J.G. van Niftrik. Het gebied ligt ruwweg tussen de Singelgracht en de Kostverlorenvaart en omvat wijken als de Spaarndammerbuurt, de Staatslieden- en Frederik Hendrikbuurt.
Ter plekke van de Staatslieden- en Frederik Hendrikbuurt bevond zich reeds eeuwenlang prestedelijke bebouwing, vooral in de vorm van koren- en houtzaagmolens. Een stelsel van paden en sloten verbond de molens met elkaar. Van deze sloten is de Kattensloot een restant, en van de molens resteert "De Otter" aan de Gillis van Ledenberchstraat. Aan de Nassaukade verrezen vanaf 1880 voor de gegoede burgerij bestemde woonhuizen. Hierachter realiseerde men etagewoningen voor arbeiders en werden bovendien enkele scholen gebouwd.
Het uit een vierdubbel herenhuis met beneden- en bovenwoningen bestaande blok aan de Nassaukade 112-115 maakt deel uit van een aaneengesloten gevelwand met hoge herenhuizen aan de westzijde van deze kade. Het bouwwerk behoort tot een blok dat behalve door de Nassaukade wordt omsloten door de Tweede Hugo de Grootstraat (zuidwestzijde), de Van Oldenbarneveldtstraat (noordwestzijde) en de Eerste Hugo de Grootstraat (noordoostzijde). Aan de overzijde bevindt zich het water van de tussen Nassaukade en Marnixkade stromende Singelgracht die een (gekanaliseerd) restant is van de oude vestingwerken. Van het onderhavige bouwwerk wijken de twee middenpanden via een ondiep voorterrein terug, maar sluiten de overige twee objecten deels aan op de rooilijn.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Nassaukade 112-115 is in 1881 gebouwd, in opdracht van C. Hellingman. Mogelijk leverde deze aannemer ook het ontwerp. Op een bewaard gebleven ontwerptekening (Beeldbank Gemeentearchief Amsterdam) zijn slechts de twee middenpanden van het bouwwerk te zien, maar met de contouren van de twee laterale woonhuizen. De vier woningen zullen vanuit één opzet zijn ontwerpen en gelijktijdig zijn gebouwd.
Het bouwwerk heeft een rechthoekige plattegrond en telt vier bouwlagen, een in het zicht liggende souterrainverdieping en een zolder onder een plat dak met langslopende en licht hellende dakschilden. De beneden- en bovenwoningen zijn alle bereikbaar via een eigen ingang met bordes. De ingangen sluiten aan op een gang/trappenhuis langs de scheidingsmuren van de woonhuizen. Rookkanalen bevinden zich langs de overige scheidingsmuren.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De architectonische verschijningsvorm van het veertien vensterassen brede vierdubbele herenhuis wordt gekenmerkt door een symmetrische voorgevel met een rijke verscheidenheid aan details. De souterrainverdieping en eerste bouwlaag fungeren als een basement en zijn respectievelijk in hardsteen en gepleisterd blokverband uitgevoerd. Het metselwerk van de bovenverdiepingen bestaat uit smalle handvormsteen in kruisverband. Doordat de twee middenpanden terugwijken en de laterale woningen trapsgewijs naar voren springen is het effect gecreëerd van een paleisfaçade met voorplein (cour d'honneur), hetgeen wordt verlevendigd door de afschuining van de op het voorterrein aansluitende hoekpartijen van de laterale woningen. Van deze woningen vormt de op de middenpanden aansluitende gevelas een risaliet. Bakstenen sierpilasters geleden de hoeken van de middenpanden.
Het voorterrein wordt van de straat afgescheiden door hardstenen voetmuren met vrij sobere smeedijzeren sierhekken, die een afwisseling vormen ten opzichte van de hardstenen ingangsbordessen die worden afgeschermd door juist uitbundig vormgegeven smeedijzeren sierhekken. Trappen en voetmuren vormen een harmonieuze eenheid met de hardstenen en van panelen voorziene beplating van de souterrainverdieping die daglicht ontvangt via getoogde vensters. De ingangspartijen van de diverse woningen zijn telkens gekoppeld en gevuld met fraai vormgegeven oorspronkelijke deuren met deurramen met smeedijzeren sierroosters. De ingangen worden afgewisseld door getoogde vensters met een oorspronkelijk enkelruits schuifraam. Als consoles uitgevoerde sluitstenen vormen een fraaie afsluiting van de diverse gevelopeningen. Het decoratieve effect wordt versterkt door de van kariatyden voorziene rijkbewerkte sierconsoles die zich aan de onderzijde bevinden van balkons en erkers. De erkers sluiten aan op de middenas van de twee centrale woningen. Ze zijn langs de tweede en derde bouwlaag geplaatst en rijkelijk gedecoreerd met sierlijsten. Langs de vierde bouwlaag sluiten ze aan op een balkon met een door gietijzeren kolommen ondersteunde overhuiving met segmentboogtimpaan.Gietijzeren sierhekken schermen de balkons af. Aan weerskanten van de erkers bevatten de gevelassen van de hier bedoelde woningen getoogde vensters met een oorspronkelijk T-schuifraam. Bij de laterale panden zijn langs de afgeschuinde hoekpartijen balkons geplaatst. Deze bevinden zich tegen de tweede, derde en vierde bouwlaag, en zijn met uitzondering van het bovenste balkon voorzien van gietijzeren sierkolommen en -hekken. De bovenste balkons hebben houten sierhekken en zijn niet overhuifd. In de belendende gevelassen zijn de woningen voorzien van getoogde vensters met een oorspronkelijk schuifraam, voor het merendeel nog als T-raam uitgevoerd. Een gepleisterd sierveld loopt ononderbroken door langs de bovenzijde van de bovenste bouwlaag van de woningen en is gedecoreerd met sierconsoles en op de vensters aansluitende sierkuiven. Een houten kroonlijst met bloktandlijst sluit aan op de met mastiekleien gedekte dakschilden. Bij de laterale woningen wordt de afgeschuinde hoekpartij benadrukt door een decoratieve dakkapel met een schouderbooglijst, omhoekende langs de voorzijde van de woningen en daar voorzien van een hijsbalk. De scheidslijn tussen de twee middenpanden wordt benadrukt door een brede dakkapel met centraal een segmentboogtimpaan met siervaas.
Interieur
De woningen zijn niet van binnen bekeken maar bevatten vermoedelijk nog diverse oorspronkelijke elementen. Zo beschikt Bureau Monumenten & Archeologie over beeldmateriaal (gemaakt door Gaikhorst Makelaars & Taxateurs in 2005) van een van de woningen op nr. 115 waarop een oorspronkelijke indeling en originele rijke detailleringen te zien zijn, zoals bijzondere glas-in-lood ramen, schuifdeuren en stucplafonds.
Cultuurhistorische context
Over C. Hellingman die het ontwerp geleverd zou kunnen hebben is slechts weinig bekend. Hij was een middelgrote projectontwikkelaar/aannemer die diverse panden liet bouwen. Het bouwwerk aan de Nassaukade is een goed voorbeeld van rijkelijk vormgegeven huizenbouw voor de gegoede klasse uit het laatste kwart van de negentiende eeuw. De nadruk ligt op een veelheid aan ornamenten die zijn ontleend aan catalogi en modelboeken die eertijds in de bouwwereld circuleerden. Opmerkelijk zijn de fraai vormgegeven kariatydenconsoles en de sierkolommen van de balkons. De consoles zijn mogelijk in terra cotta of in gietijzer vervaardigd, de kolommen zijn in ijzer gegoten. Hierboven werd al gewezen op het cour d'honneur-karakter van het voorterreintje, waardoor is aangesloten bij de historische voorbeelden van paleizenbouw. In deze opzet is afgeweken van de overige herenhuizen binnen de gevelwand en neemt het object een unieke positie in, die in Amsterdam nauwelijks voorkomt.
Conclusie
Het vierdubbele herenhuis vertegenwoordigt architectuurhistorische waarde vanwege de esthetische kwaliteiten van het ontwerp, met een door een rijke verscheidenheid aan details gekenmerkte voorgevel. Het zowel in de detaillering als in de hoofdvorm overwegend gaaf bewaard gebleven bouwwerk is een goed voorbeeld van de wijze waarop omstreeks 1880 gebruik werd gemaakt van veelal aan catalogi en modelboeken ontleende siermotieven. Van belang zijn in het bijzonder de diverse gietijzeren sierkolommen alsmede de balkonconsoles met kariatyden. In de combinatie met een aan het principe van de cour d'honneur refererend voorterrein heeft het object in Amsterdam zeldzaamheidsbetekenis. Het bouwwerk heeft ensemblewaarde als een onlosmakelijk onderdeel van een gevelwand die bestaat uit in dezelfde periode tot stand gekomen herenhuizen. In zijn opzet met een in het zicht liggende souterrainverdieping, beneden- en bovenwoningen weerspiegelt het object de ideeën over de opzet van herenhuizen, zoals die bestonden in de bouwtijd.
Gebruikte bronnen en literatuur
Bakker, M.M. & Poll, F.M., Architectuur en stedebouw in Amsterdam 1850-1940, Zwolle/Zeist 1992
Beeldbank Gemeentearchief Amsterdam
Cammen, H. van der & Klerk, L. de, Ruimtelijke Ordening. Van grachtengordel tot Vinex-wijk, Utrecht, 2003
Haaren, M. van, e.a. (red), Atlas van de 19de-eeuwse ring, Amsterdam, 2004
Monumenten Inventarisatie Projekt Amsterdam, wijk 4: Stadsdeelbeschrijving Oud-West, oktober 1989
Stokroos, M., Terra cotta in Nederland. Het gebruik van terra cotta en kunststeen in de 19e eeuw, Amsterdam 1985