Stedenbouwkundige context
Het gebouw voor de voormalige Cabral- en de Marco Poloschool ligt in stadsdeel De Baarsjes als een verbinding tussen beide straten. De korte (zij)gevels zijn hier dit keer de beeldbepalende gevels. De lange gevels, die meestal bij scholen als voor- en achtergevel dienen, liggen aan de binnenterreinen en zijn alleen zichtbaar voor de omwonenden. Het dubbele schoolgebouw, beide oorspronkelijk ontworpen voor het Gewoon Lager Onderwijs (GLO), had dan ook twee adressen. De ingang aan de Cabralstraat 1 wordt tegenwoordig nog steeds gebruikt, terwijl die aan de Marco Polostraat 191 buiten dienst is.
Het bevindt zich in de Sloter-Binnen en Middelveldsche Gecombineerde Polder van de voormalige gemeente Sloten, ook wel de Sloterpolder Baarsjeszijde genoemd. De Baarsjes, ten westen van de Kostverlorenvaart, vormde in de late negentiende eeuw de oostgrens van Sloten. De gemeente Sloten had de architecten S.N. du Croix en H.A. Rübenkamp in 1909 respectievelijk 1916 opdracht gegeven voor dit gebied uitbreidingsplannen te ontwerpen. In hoofdlijnen volgden deze stedenbouwkundige plannen de noord-zuidrichting van de verkavelingen en de eigendomsverhoudingen van de polder, in tegenstelling tot het naburige Oud-West dat ook op basis van de oorspronkelijke polderverkaveling bebouwd is geraakt, maar een oostwestrichting heeft. Nadat Amsterdam het gebied ten westen van de Kostverlorenvaart in 1921 geannexeerd had, werden meerdere deelplannen ontworpen waarbij de plannen van Rübenkamp en Du Croix als basis dienden. Grofweg is het stadsdeel in zeven parten onder te verdelen. De ‘Commissie van Drie’ (de architecten ir Jan Gratama, G. Versteeg en ir. A.R. Hulshoff) heeft in 1921-1924 een aantal deelplannen ontworpen voor de Bouwgrond Exploitatie Maatschappij ‘De Hoofdweg’, en voor de ‘Bouwexploitatie Maatschappij Amsterdam West’. Dit deel van De Baarsjes werd ‘Plan West’ of ‘Plan Van der Schaar’ genoemd en was een 6000-woningenplan met gesubsidieerde woningen van de particuliere bouwer H. van der Schaar.
Op het deelplan, dat de ‘Commissie van Drie’ voor de Bouwgrond Exploitatie Maatschappij ‘De Hoofdweg’ in mei 1922 aan de gemeenteraad ter beoordeling aanbood, is het gebouw voor de Cabral- en de Marco Poloschool ingetekend en werd toen als ‘Merk II’ aangeduid. Het is als het middelste gebouw van drie evenwijdig aan elkaar gelegen scholen te herkennen. Het stedenbouwkundige concept van drie evenwijdig aan elkaar gelegen scholen bracht de gemeente ook op een binnenterrein in Amsterdam-Noord (1915) achter de Havikslaan ten uitvoer. In Plan Zuid voor het Smaragdplein (1920) kwam het eveneens tot een dergelijk ontwerp, wat echter niet werd uitgevoerd. Bij de invulling van de stedenbouwkundige deelplannen, werden steeds als eerste de schoolgebouwen ontworpen die op de locatie werden toegesneden.
School ‘Merk I’, aan de Bartolomeus Diazstraat, is in 1995 vervangen door nieuwbouw.
Merk II, is een van de vroegst gerealiseerde scholen van stadsdeel De Baarsjes en valt op door de bijzondere stedenbouwkundige ligging in het midden van een ingesnoerd bouwblok dat daardoor de vorm heeft van een 8. Daardoor zijn in de beide straatwanden inhammen ontstaan waaraan de korte, beeldbepalende kanten van de school liggen. Aan de westkant, aan de Cabralstraat, functioneert de school als afsluiting van de straat. Twee slanke rechthoekige torens op het schoolgebouw zijn vanaf het Mercatorplein goed zichtbaar en sluiten de zichtas van de Cabralstraat af. De torens fungeren van verre als bakens. Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het schoolgebouw is in 1924 ontworpen door de dienst Publieke Werken.
De dubbele corridorschool met lokalen aan een zijde van de gang is opgebouwd uit drie bouwlagen en een plat dak. Zij bevat in totaal veertien lokalen die aan de lange zuidzijde zijn gelegen, per school dus zeven schoollokalen met daarbij een gemeenschappelijke gymnastiekzaal.
Op de plattegrond van de begane grond heeft de school een spiegelbeeldige E-vormige plattegrond met aan de lange noordzijde drie naar voren stekende bouwdelen. De eerste verdieping heeft een C-vormige plattegrond met brede uitbouwen, terwijl de plattegrond van de tweede verdieping C-vormig is met slanke uitbreiden. De gang die de hoofdas van de school vormt, heeft een oost-westligging. Aanvankelijk waren beide scholen van elkaar gescheiden door branddeuren. Alleen via de gemeenschappelijke gymruimte was er een doorgang van de ene naar de andere school. De twee entrees voor de twee scholen bevinden zich dus in de zijgevels. Tegenwoordig wordt het hele gebouw gebruikt voor één school, basisschool De Wissel die haar hoofdingang aan de Cabralstraat heeft.
De ingang met vestibule op de begane grond van de school aan de Cabralstraat heeft in het verlengde de gang met daarachter het trapje naar de verdiept gelegen gymzaal. Aan de zuidzijde zijn twee klaslokalen. Aan de noordzijde, tegenover het eerste lokaal en haaks op de ingang, ligt in een uitbouw het trappenhuis met een bordestrap, de achteruitgang en een garderobe. Daarnaast bevinden zich drie toiletten en een kast.
De eerste verdieping van deze school had aanvankelijk aan de zuidzijde en boven de gymzaal twee klaslokalen, terwijl aan de noordzijde in de uitbouw vier toiletten en een garderobe gelegen waren. De tweede bouwlaag had voorheen aan de westzijde in de noordelijke uitbouw alleen het trappenhuis en aan de zuidzijde drie klaslokalen met daartegenover zes toiletten en een klerenberging en een trappenhuis.
De plattegrond van de begane grond van de voormalige school aan de Marco Polostraat is op de middenas van de gymzaal gespiegeld. Aan de zuidzijde waren twee klaslokalen naast elkaar gelegen maar die zijn tegenwoordig verbouwd tot een overblijflokaal. De plattegrond van de eerste verdieping van deze school is ook hier grotendeels spiegelbeeldig en had aan de zuidzijde drie klaslokalen terwijl de gang oorspronkelijk met een branddeur afgesloten was. Aan de andere zijde van de gang bevinden zich hier zeven toiletten met daarnaast de grote garderobe. Boven de garderobe bevindt zich in de uitbouw naast het trappenhuis, de kamer van het hoofd van de school. De oostkant had hier twee lokalen met drie toiletten en een klerenbergplaats.
Uit de archieven blijkt dat in 1939 het rooms-katholieke kerkbestuur van de Heilige Augustinus ook van de hele schoolruimte gebruik heeft gemaakt. Daarna diende het gebouw ook voor één school, de Cabralschool. Tegenwoordig doet het gebouw dus dienst als basisschool De Wissel. De plattegrond van de begane grond is in de jaren tachtig nog verder gewijzigd. De twee lokalen op de begane grond aan de oostzijde zijn toen samengevoegd en ingericht als een grote kantine. Het lokaal ten westen van de gymzaal is opgedeeld in twee ruimtes en een gangetje.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De voorgevel van de school is expressief en ontleent kenmerken aan de Amsterdamse School. De twee hoge, rechthoekige torens aan de westzijde zijn belangrijke blikvangers. De muurvlakken aan de twee kopse kanten van de school, waar de beide ingangen zijn gevestigd, zijn vrijwel blinde muren. De gevels hebben een sculpturale vormgeving die verder benadrukt wordt door de twee kleuren baksteen. De brede plint en deuromlijsting zijn in rode baksteen vermetseld, terwijl de bouwdelen daarboven en daarnaast van gele baksteen voorzien zijn. De beide ingangen worden verder benadrukt door de ladderramen boven de deuren, waardoor de ingangspartijen naar boven verlengd worden met eveneens bolvormige muurdelen aan weerszijden. De zuidzijde van de school heeft een rechte muur, verfraaid met kleine golfvormige, bol- en holrond (convex en concaaf) gevormde muurdammen op de hoeken.
De twee korte oost-en westgevels lijken op elkaar, maar zijn niet spiegelbeeldig. De contour is rechthoekig, zoals vermeld, maar de twee smalle torens en de hoeken die door uitbouwen worden geaccentueerd bevinden zich alleen aan de westzijde. De westgevel is niet geheel blind maar heeft een klein vierkant venster met een ruitvormige roedenverdeling. Aan de Marco Polostraat is de deur van de ingang nog in originele staat, in tegenstelling tot die aan de Cabralstraat.
De zuidgevel is verdeeld in vijf venstertraveeën voor elk van de lokalen één. De traveeën zijn opgebouwd uit drie boven elkaar liggende vensters. Een venster bestaat uit een negenruits raam, waarbij alleen de bovenste zes ramen door roeden onderverdeeld zijn in zesruits ramen.
De hoeken van het gebouw worden benadrukt door het verschil in baksteenkleur en doordat het in de vorm van vooruitstekende ingangspartijen trapsgewijs verloopt. De oostkant heeft één grote uitbouw, terwijl de westkant over drie uitbouwen afloopt.
De noordgevel is bijna symmetrisch en zeer gevarieerd ontworpen. Deze gevel bestaat uit zeven, ongelijk brede traveeën die afwisselend risaleren en naar achteren wijken. De gevel wordt hoofdzakelijk gedomineerd door vensters van gangen en toiletten die vanzelfsprekend kleiner van formaat zijn dan de lokaalramen aan de voorzijde.
De middentravee van de gymzaal op de begane grond steekt naar voren en is voorzien van lokaalramen. De gymzaal had aanvankelijk een groot venster met horizontaal vier en verticaal vijf rijen zesruits ramen, maar deze zijn vervangen door platen die waarschijnlijk beter tegen harde ballen bestand zijn. De hoeken van deze uitbouw zijn verbijzonderd door ronde bouwvormen terwijl de zijkanten convex zijn. Aan weerszijden van de middentravee bevinden zich in een inspringend bouwdeel vijf vierkante toiletramen en daarnaast, in de naar voren springende delen, zijn de achteruitgangen met zijlichten.
Op de eerste verdieping is geen onderscheid tussen de oorspronkelijke opzet van de twee scholen en de huidige. De middelste drie traveeën hebben een vensterstrook van negentien kleine vierkante gang- en toiletramen. De tweede verdieping heeft aan de oostzijde twaalf van dergelijke ramen en aan de westzijde tien. De aanzet van de noordelijke toren vangt aan op deze bouwlaag. De uitbouwen van de trappenhuizen, garderobes en kamers van de schoolhoofden, aan weerszijden van het gebouw, zijn het breedst op de begane grond. Daarin bevinden zich de achteruitgangen en daarnaast twee vensters van ongelijke breedte voor de garderobes. Aan de westzijde is een fraai glas-in-lood kunstwerk. Ook de kamers van de schoolhoofden hebben ongelijk brede vensters met twee maal zesruits ramen. Het trappenhuis op de tweede verdieping heeft geen ramen.
Kunst. In het trappenhuis aan de westzijde is op de eerste verdieping een veelkleurig abstract glas-in-loodraam uit de jaren vijftig van de kunstenaar Adriaan van der Weijden te bewonderen. Dit werk staat bekend op de Buitenbeeldenlijst van het Stedelijk Museum als nummer MA 0817. Herman Brood maakte met de spuitbus in de kantine twee grote kunstwerken.
Interieur
Het interieur en de indeling van een aantal lokalen zijn in de jaren tachtig iets veranderd, maar er is nog veel bewaard gebleven. De traptreden zijn bekleed met comblanchien en boven de trapleuningen zijn fraaie siersmeedijzeren balustraden met grote S-vormige lussen aangebracht. De ramen met de roedenverdelingen en een groot aantal paneeldeuren zijn nog origineel. In de lokalen zijn nog de oorspronkelijke kachelnissen aanwezig. Enkele garderobenissen zijn dichtgemaakt om als opslagruimte te dienen. De toiletten zijn gemoderniseerd, maar de deuren met bovenlichten zijn nog origineel. Op de vloer is linoleum gelegd en de plafonds zijn verlaagd.
Cultuurhistorische context
De architectuur van de school ontleent haar vormentaal aan de Amsterdamse School en dat is niet verwonderlijk, omdat veel architecten die bij de Dienst Publieke Werken werkten, les kregen van de voormannen van de Amsterdamse School. A.R. Hulshoff, de directeur van de afdeling Gebouwen, zag toe op de esthetische kwaliteit van de ontwerpen van PW. Slechts zelden werd bekend gemaakt welke architect het ontwerp gemaakt had, al doet het ontwerp voor deze dubbele school de hand van P.L. Marnette vermoeden. Het gebouw moest bijdragen aan de verfraaiing van het stadsbeeld. Het unieke van dit schoolgebouw is dat de zijgevels als voorgevels dienen. Ze liggen ver achter de rooilijn en zijn ingeklemd tussen de woonblokken, waardoor een kleine pleinruimte voor de ingang ontstaat. Het speelplein ligt in de binnentuin van het opgedeelde besloten bouwblok, waardoor deze school het midden houdt tussen een school in een straatgevel en een school op een binnenterrein, waarvan er vele in Amsterdam voorkomen.
De groeiende macht van de sociaal-democratie was mede van invloed op het streven om betere en steeds fraaiere scholen te bouwen. De Sociaal Democratische Arbeiders Partij (SDAP) stelde dat elk kind recht had op ontplooiing, zodat het in de toekomst een kans zou krijgen op een beter leven. Daarnaast moesten de scholen mooi zijn om de artistieke smaak van de bevolking te verheffen.
Interieurkunst moest schoonheid produceren en bijdragen aan de beschaving van de bevolking. In de jaren dertig werden deze verfraaiingen voorbehouden aan belangrijke schoolgebouwen van vooral het voorgezet onderwijs, zoals de HBS aan de Zocherstraat en de P.L. Takstraat. Na de Tweede Wereldoorlog heeft de intrede van monumentale kunst in schoolgebouwen zich ook uitgebreid voor de lagere scholen en toen is het hier betreffende glasraam geplaatst.
Kunst: Adriaan van der Weijden (1910-1971) heeft zijn opleiding monumentale kunsten gevolgd aan de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten (1932-1940) bij professor Bronner en de beroemde Duitse professor Heinrich Campendonck. Nadat hij de Prix-de-Rome gewonnen had, kreeg hij veel opdrachten. Hij maakte een grote muurschildering in de Sint Louis-school (1956) en ‘Het Leeuwenpoortje’, in het Amsterdamse stadhuis (1960). Verder ontwierp hij betonreliëfs voor de Provinciale Utrechtse Electriciteits Maatschappij, voor een schakelstation in Vinkeveen (1959).
Conclusie
Het schoolgebouw heeft stedenbouwkundige waarde door zijn functie van verbinding tussen twee straten waaraan het door de torens met name aan de westzijde ook als baken voor de omgeving kan fungeren. De stedenbouwkundige invoeging van deze school waarbij de kopse kanten van het blok geopend worden is uniek voor Amsterdam. De architectonische waarde ontleent het gebouw aan de expressieve vormentaal waarin robuuste, deels open, deels gesloten, kubistische gevelvlakken worden afgewisseld met meer expressieve en sculpturale ronde vlakken in verschillende kleuren baksteen. Daarmee is de school een typerend voorbeeld van de hoge esthetische kwaliteit die de ontwerpen van de Dienst Publieke Werken in de twintiger en dertiger jaren van de 20ste eeuw kenmerkte. Kunsthistorisch is het pand van belang vanwege het gebrandschilderde glasraam van de kunstenaar Adriaan van der Weijden en werk van Herman Brood. Diverse authentieke interieuronderdelen, zoals trappen, ramen en deuren vormen een belangrijke toegevoegde en ondersteunende waarde.
Bronnen en literatuur
Toorn T. van, De Amsterdamsche School-schoolgebouwen in de westelijke stadsuitbreiding, doctoraal scriptie, Universiteit van Amsterdam 1991
Spoelstra Y.W.M., Schoolvoorbeelden. Inventarisatie van Amsterdamse schoolgebouwen 1850-1965. bureau Monumenten en Archeologie, 2003-2004
Brants K., H.J. Kockx en E.J. Rothuizen, Scholenbouw, Goes 1924.
Boekholt P. Th.F.M. en E.P. de Booy (1987), Geschiedenis van de School in Nederland, vanaf de middeleeuwen tot aan de huidige tijd. Assen /Maastricht 1987
Gemeente-archief: Beeldbank: Cabralstraat/ Marco Polostraat en archief: 24752