Stedenbouwkundige context
Het onderhavige complex bevindt zich in het stadsdeel Zuid, en behoort tot het door middenstandswoningen gedomineerde gebied dat ontstond in het kader van het zogenoemde ‘Plan Zuid’. Dit uitbreidingsplan uit 1915-1917, naar ontwerp van architect H.P. Berlage, vormt het begin twintigste-eeuwse antwoord op de vraag hoe men functioneel en esthetisch een stadsuitbreiding moest ontwerpen en is in de ware zin van het woord ‘stadsbouwkunst’. Karakteristiek is de samenhang tussen de hiërarchische en in hoofdzaak bloksgewijze stedenbouwkundige opzet - van hoofdassen tot intieme pleintjes - , de architectuur van de straatwanden en de aandacht voor het sculpturale detail. Hogere bebouwing op de hoeken versterkt de hoofdassen en markeert de toegang tot een doordachte compositie van grote woonblokken als “einheitliches Blockfront”. Het plan hield rekening met de door woningwet en bouwverordening vastgestelde eisen mèt alle aandacht voor perspectief, coulissewerking en streng architectonisch en stedenbouwkundig opgevatte groenvoorzieningen. De structuur steunde op drie elementen: het bestaande Vondelpark/Museumkwartier, een verbinding met Oost (de latere Berlagebrug) en een Zuiderstation aan het verlengde van de Minervalaan. De stedenbouwkundige structuur van het Plan Zuid wordt dan ook gekenmerkt door lange lanen die in oost-westrichting de belangrijkste verkeersroutes vormen. Het plan is voorts aangetakt op de oude stad door de bestaande radialen uit het centrum door te trekken, waarbij monumentale effecten zijn verkregen zoals in de relatie tussen het Emmaplein, het Valeriusplein en het als een toegangspoort naar de nieuwe stad fungerende Amsterdams Lyceum. De hoofd-verkeersstraten worden in hoofdzaak geflankeerd door hoge monumentale gevelwanden. Ze omsluiten kleinschalige woonbuurten met lagere bebouwing die mede dankzij korte en gekromde straten een besloten karakter hebben. Aan beide aspecten, monumentaliteit en intimiteit, wordt verder bijgedragen door de architectuur, die binnen de voorwaarden van het stedenbouwkundig plan is ontworpen door vooraanstaande architecten die gezamenlijk bekend staan als ‘de Amsterdamse School’.
De Apollolaan is een in oostwestrichting verlopende brede verbindingsweg in het noordelijke deel van Plan Zuid en wordt gekenmerkt door chique bebouwing bestaande uit woningen voor de middenstand. De laan loopt parallel met het Noorder Amstelkanaal dat aansluit op het overgangsgebied tussen de oude stad en de nieuwe stad. In het westen sluit de Apollolaan aan op de Lyceumbrug bij voornoemd Amsterdams Lyceum. In het oosten maakt de laan enkele knikken, om vervolgens aan te sluiten op de langs het Zuider Amstelkanaal gelegen Bernard Zweerskade en het Muzenplein. Het onderhavige complex maakt deel uit van een bouwblok dat behalve door de Apollolaan (noordzijde) wordt omsloten door de Raphaëlstraat (oostzijde), de Titiaanstraat (zuidzijde) en het Olympiaplein (westzijde). Het onderhavige complex hoekt om langs de drie eerstgenoemde straten, en sluit aan de Apollolaan en de Titiaanstraat aan op belendende en min of meer gelijktijdig tot stand gekomen bebouwing. Langs de Apollolaan bevindt zich aan de overzijde van het complex een ruime middenberm met laanbeplanting.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
De bekende Amsterdamse architect G.J. Rutgers leverde het ontwerp voor dit in 1927-1929 gerealiseerde bouwblok, dat bestaat uit etagewoningen voor de middenklasse. Door de omhoeking langs genoemde straten heeft het complex een U-vormige plattegrond, maar met ongelijke armen. Het is deels drie- en deels vierlaags en heeft een zolderverdieping onder evenwijdig met de straat lopende zadeldaken. Topgevels sluiten via steekkappen in de vorm van zadeldaken aan op de hoofdmassa. De woningen worden ontsloten via aan de straat gelegen ingangen. Deze bevinden zich in gevarieerd vormgegeven portieken. Op de nokken van de daken zijn schoorstenen geplaatst en op enkele plaatsen is een schoorsteen met aansluitend rookkanaal opgenomen in de gevel.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De verschijningsvorm van het bouwwerk wordt gekenmerkt door een opzet met diverse verspringende bouwdelen en gevarieerde gevelindelingen. Door middel van een beëindiging met een doorlopend balkon of door een terugspringende eerste bouwlaag fungeert de begane grond als basement. Het metselwerk is uitgevoerd in rozebruine baksteen in Vlaams verband, met verzonken voegen. Op of nabij de gevelhoeken is het complex verlevendigd door forse topgevels, soms uitgevoerd als risaliet. Langs de Apollolaan zijn deze bij de aansluiting op de Raphaëlstraat zelfs trapsgewijs verspringend naast elkaar geplaatst, waardoor een bijzonder hoekaccent is geschapen. Verder wordt de gevarieerde opzet van het complex gekenmerkt door verschillend uitgevoerde gevelwanden met vensters met oorspronkelijke houten ramen met veelruits neven- en/of bovenlichten. De dakschilden zijn voor het merendeel gedekt met mastiekleien, met uitzondering aan de Titiaanstraat waar zich in een enkel geval (vernieuwde) leien in Maasdekking bevinden.iermotieven.Titiaanstraat zijn op hun beurt eveneens gevarieerd vormgegeven, ook hier met kunststenen sierblokken tieken af
De gevel aan de Apollolaan heeft rechts één en links drie, verspringende risalieten met topgevel. Tussen de risalieten bevinden zich op de eerste bouwlaag diepe portieken met een segmentboog afgewisseld met kleine gekoppelde vensters met natuurstenen lateien en onderdorpels alsmede fraai gesmede sierroosters. In de achterwanden van de portieken bevindt zich een brede houten ingangspartij met fraai gelede stijlen en (in hoofdzaak bewaard gebleven) glas in lood in de nevenlichten. Een tweede ingang is opgenomen in de portiekwangen. Tussen de risalieten ligt de tweede bouwlaag terug, waardoor een doorlopend balkon ontstaat. De derde bouwlaag wordt gemarkeerd door een vensterreeks met houten tussendammen. Over de gehele breedte van het zadeldak bevindt zich een reeks dakkapellen met eveneens houten tussendammen in een afwijkend ritme. Het verspringend effect van de risalieten wordt versterkt door bakstenen erkers. Nabij de aansluiting op de Raphaëlstraat bevindt zich één blankhouten erker met glas in lood en een gezwenkt koepeltje met koperen dekking. Deze erker vormt een lantaarnachtige bekroning van de bakstenen erker die zich hier tegen de eerste bouwlaag bevindt. Het gevarieerde karakter van deze gevel blijkt verder uit de in verschillende maatvoering uitgevoerde vensters in de verschillende topgevels.
De gevel aan de Raphaëlstraat heeft rechts en links een topgevel met ingestoken zadeldak. Op de begane grond bevinden zich portieken die kleiner van opzet zijn dan die aan de Apollolaan. Zij zijn voorzien van stenen sierblokken met gestileerde diermotieven. Op de tweede bouwlaag bevindt zich een uitkragend balkon. Op de tweede en derde bouwlaag, en in de topgevels, bevinden zich brede vensters met bovenlicht met meerruits indeling. Een afwisseling ten opzichte van deze vensters wordt gevormd door achtkantige vensters die zich rechts van de risalietvensters bevinden. Tussen beide topgevels bevindt zich op de vierde bouwlaag een direct op de daklijst aansluitende vensterreeks met houten tussendammen en een breed overstekende goot. De vensterreeks wordt aan beide zijden beëindigd door een houten driekantige erker. Bijzondere details in deze gevel zijn de diverse beeldhouwwerken van de hand van beeldhouwer Theo Vos. Bij de aansluiting op de Apollolaan is tegen de gevel een tufstenen beeld geplaatst, deel uitmakende van een compositie met in hoogte verschillende bakstenen bloembakken. De beeldengroep bestaat uit een Egyptisch ogende man die zijn hand boven een lopend dier houdt, met eronder de tekst Rafael. Het is een interpretatie door Vos van Rafaël’s schilderij ‘De schepping der dieren’, en verbeeldt God die juist een dier heeft geschapen. Aan de zijde van de Titiaanstraat wordt het balkon ondersteund door een gebeeldhouwde console met drie dieren: een krokodil, een slang en een aap. Zo zijn diverse, bij het scheppingsverhaal passende, exotische dieren afgebeeld.
De gevel aan de Titiaanstraat heeft aan weerszijden topgevels met ingestoken zadeldak. Op de begane grond bevinden zich de portieken die gevarieerd zijn vormgegeven en ook hier zijn voorzien van kunststenen sierblokken met diermotieven, bijvoorbeeld een kameleon en een vis. Binnen elke portiek zijn de oorspronkelijke (blankhouten) deuren en het glas in lood behouden gebleven. De portieken worden afgewisseld door vensters met een wisselende maatvoering. Vanaf de tweede bouwlaag kraagt het middendeel uit en wordt ondersteund door een latei op gebeeldhouwde consoles. Smalle vensters vormen hier een tegenwicht ten opzichte van de brede vensterpartijen met baksteen penanten die zich in de laterale gevelvelden met topgevel bevinden. Het middelste geveldeel wordt beëindigd door een licht terugwijkende reeks dakvensters met houten tussendammen en een als overhuiving fungerend gootoverstek. In het dakvlak is rechts een secundair aangebracht brede dakkapel aanwezig. Verder zijn er enkele vierruits dakkapellen op de daken. De linker topgevel is in siermetselwerk uitgevoerd en heeft op de vierde bouwlaag een venster ingeklemd tussen dammen met speklagen.
Interieur
Het interieur van het complex is niet bekeken en niet bij de beoordeling betrokken. Mogelijk is er nog sprake van een monumentwaardige indeling en/of interieurelementen.
Cultuurhistorische context
Architect Gerrit Jan Rutgers (1877-1962) begon zijn carrière als zelfstandig architect in 1912 met ontwerpen in de rationalistische stijl van Berlage zoals toegepast bij de Beurs. Rutgers werd vooral bekend vanwege zijn latere werk in de trant van de ‘Amsterdamse School’, met plastische volumes en decoratieve accenten in traditionele materialen. Hij was zeer productief en ontwierp vooral woningcomplexen in de zogenaamde 'Gordel 20-40'. Hij was zeer ervaren in het ontwerpen van grote complexen zoals het onderhavige. Dat men dit destijds ook onderkende en hem als belangwekkend architect beschouwde, blijkt uit het feit dat hij een aantal zeer in het oog springende complexen mocht ontwerpen, zoals bij de toegangen tot ‘Zuid’ aan het Amstelkanaal (bij de Rijnstraat en de Scheldestraat). Rutgers realiseerde daarnaast relatief grootschalige gebouwen in de binnenstad, zoals Grand Hotel Centraal (nu NH Carlton) uit 1925-1929 aan de Vijzelstraat, en de uitbreiding van het Hotel American aan de Leidsekade (1928). Tevens ontwierp hij in het Plan Zuid een aantal vrijstaande en halfvrijstaande woonhuizen. In het Gemeentelijk Monumenten Project zijn van zijn hand onder andere opgenomen de complexen Vijzelstraat 22-28/Herengracht 513, Amstelkade 145-165/Scheldestraat 1-26/Churchilllaan 140-260/Sloestraat 1-15 en de woonhuizen Haringvlietstraat 2-10.
Beeldhouwer Thomas Andreas (‘Theo’) Vos (1887-1948) studeerde aan de Akademie ‘Minerva’ te Groningen en meerdere jaren in Brussel en Parijs. Toen hij zich na een vijftienjarige ontdekkingsreis door Europa weer in Nederland vestigde, werd Vos ontdekt door architecten als Rutgers en Willem Kromhout. Vos, die wordt gerekend tot de ‘Amsterdamse expressionisten’ werd met name door Rutgers veel gevraagd voor bouwbeeldhouwwerk, zoals in de J.J. Viottastraat, Hacquartstraat, Apollolaan en Beethovenstraat. Zijn werk aan het Carlton behoort volgens Koopmans tot ‘de beste en bovendien tot de meest omvangrijke en monumentale voorbeelden van de bouwbeeldhouwkunst van de Amsterdamse School’. Bij de uitbreiding van het American Hotel verzorgde Vos houtsnijwerk in het interieur.
Conclusie
Het complex vertegenwoordigt stedenbouwkundige waarde omdat het door zijn schaal en opzet een uitgesproken stedenbouwkundig karakter heeft en naadloos opgaat in het grotere geheel van het monumentale ‘Plan Zuid’ dat meer monumentale panden en wooncomplexen bevat. Er is aanmerkelijke situationele waarde omdat het complex een markante blikvanger is door zijn opzet met verspringende bouwdelen, een aantal topgevelrisalieten en diverse markante geveldetails. Door de opmerkelijke hoekpartijen met topgevels wordt de aansluiting op de diverse straten gemarkeerd, hetgeen aansluit bij de karakteristieken van het Plan Zuid van H.P. Berlage. Het complex vertegenwoordigt architectonische waarde vanwege zijn hoogwaardige esthetische kwaliteit en omdat het een goed voorbeeld is van het werk van de bekende Amsterdamse architect G.J. Rutgers die diverse objecten in de hoofdstad op zijn naam heeft staan. Van kunsthistorische waarde zijn de hoogwaardige beeldhouwwerken van T.A. Vos die karakteristiek zijn voor de grote bloei van de bouwsculptuur tijdens het interbellum. Daarnaast zijn zij een goed voorbeeld van de hechte samenwerking tussen Rutgers en de beeldhouwer. Het complex is zowel in de hoofdvorm als de detaillering gaaf bewaard gebleven.
Bronnen en literatuur
Bureau Monumenten & Archeologie Amsterdam, archief
Stadsarchief Amsterdam, beeldbank
Gaillard, K. & Dokter, B. (red.), Berlage en Amsterdam Zuid, Amsterdam 1992
Jacobs, P.M.J., Beeldend Nederland, biografisch handboek L-Z, Tilburg 1993, 566
Koopmans, Y., Muurvast & gebeiteld. Beeldhouwkunst in de bouw 1840-1940. Fixed & chiselled. Sculpture in architecture 1840-1940, Rotterdam/Amsterdam 1994, 104 (afb. 80b-c)
Koopmans, Y., Muurvast & gebeiteld. Beeldhouwkunst in de bouw 1840-1940, Rotterdam/Arnhem 1997, 141, 170, 177, 335-336
Meijer, Mels J., ‘Volkshuisvesting, de architecten en de woningbouw’, artikelreeks in Bouwkundig Weekblad, jaargang 37 en 38
Meijer, R. (eindred.), Atlas Gordel 20-40, Amsterdam 2000
Ottens, E., Ik moet naar een kleinere woning omzien want mijn gezin wordt te groot, (Gemeentelijke Dienst Volkshuisvesting) Amsterdam 1985
Scheen, P.A., Lexicon Nederlandse Beeldende Kunstenaars 1750-1950, M-Z en supplement, ’s-Gravenhage 1970, 537
Werf, J. van der, Toelichting beschermd stadsgezicht Plan Zuid, Bureau Monumenten & Archeologie, Amsterdam concept 2003