Stedenbouwkundige context
Het onderhavige complex bevindt zich in het stadsdeel Zuid, en behoort tot het door middenstandswoningen gedomineerde gebied dat ontstond in het kader van het zogenoemde ‘Plan Zuid’. Dit uitbreidingsplan uit 1915-1917, naar ontwerp van architect H.P. Berlage, vormt het begin twintigste-eeuwse antwoord op de vraag hoe men functioneel en esthetisch een stadsuitbreiding moest ontwerpen en is in de ware zin van het woord ‘stadsbouwkunst’. Karakteristiek is de samenhang tussen de hiërarchische en in hoofdzaak bloksgewijze stedenbouwkundige opzet - van hoofdassen tot intieme pleintjes - , de architectuur van de straatwanden en de aandacht voor het sculpturale detail. Hogere bebouwing op de hoeken versterkt de hoofdassen en markeert de toegang tot een doordachte compositie van grote woonblokken als “einheitliches Blockfront”. Het plan hield rekening met de door woningwet en bouwverordening vastgestelde eisen mèt alle aandacht voor perspectief, coulissewerking en streng architectonisch en stedenbouwkundig opgevatte groenvoorzieningen. De structuur steunde op drie elementen: het bestaande Vondelpark/Museumkwartier, een verbinding met Oost (de latere Berlagebrug) en een Zuiderstation aan het verlengde van de Minervalaan. De stedenbouwkundige structuur van het Plan Zuid wordt dan ook gekenmerkt door lange lanen die in oost-westrichting de belangrijkste verkeersroutes vormen. Het plan is voorts aangetakt op de oude stad door de bestaande radialen uit het centrum door te trekken, waarbij monumentale effecten zijn verkregen zoals in de relatie tussen het Emmaplein, het Valeriusplein en het als een toegangspoort naar de nieuwe stad fungerende Amsterdams Lyceum. De hoofd-verkeersstraten worden in hoofdzaak geflankeerd door hoge monumentale gevelwanden. Ze omsluiten kleinschalige woonbuurten met lagere bebouwing die mede dankzij korte en gekromde straten een besloten karakter hebben. Aan beide aspecten, monumentaliteit en intimiteit, wordt verder bijgedragen door de architectuur, die binnen de voorwaarden van het stedenbouwkundig plan is ontworpen door vooraanstaande architecten die gezamenlijk bekend staan als ‘de Amsterdamse School’.
De opzet van de verkaveling van het onderhavige complex - het gebied tussen Amstelkanaal, Amstel, Vrijheidslaan en Rijnstraat - volgde grotendeels het plan van Berlage uit 1917. Het onderhavige complex is de oostelijke helft van een gesloten bouwblok dat naast de Amsteldijk, Amstelkade en Uithoornstraat ook wordt omgeven door de Holendrechtstraat. Het complex heeft een uitgerekte U-vormige plattegrond; de woningen aan de lange zijde hebben vrij uitzicht op de Amstel.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het complex van 61 etagewoningen is in 1921-1922 tot stand gekomen naar ontwerp in Amsterdamse School-stijl van Th.J. Lammers. Het werd gebouwd in opdracht van de Amsterdamse Coöperatieve Bouwvereniging Eigen Hulp B.A..
Het bouwblok heeft in 1991-1992 bij een grootscheepse renovatie onder leiding van architect M.F. Hartman weer zijn oorspronkelijke uiterlijk verkregen.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
Het langgerekte middendeel van het blok, aan de Amsteldijk, heeft drie bouwlagen. De hoekbebouwing en de kopse zijden van het complex aan de Uithoornstraat en Amstelkade hebben vier bouwlagen. Het blok heeft een inwendige staalconstructie, en de gevels zijn opgetrokken in een rode en een lichtbruine baksteen, waarbij bij de eerste bouwlaag, de hoekpartijen en de hoge erkers aan de Amstelkade en Uithoornstraat een rode baksteen is toegepast en bij het overige muurwerk een lichtbruine. De voorgevel is expressief behandeld met in- en uitspringende geveldelen, en flauw uitkragende muurvlakken. Het langgerekte middendeel van de voorgevel aan de Amsteldijk heeft zes vlakke en iets hoger uitstekende geveldelen van drie vensterassen breed. Deze geveldelen hebben op de begane grond, in het midden, een ingangspartij. De woningen op de begane grond worden ontsloten door een blankhouten paneeldeur met bovenlicht en rechte stoep. De woningen op de verdiepingen worden ontsloten via een verhoogd geplaatste portiek met een dubbele trap met een buiten de voorgevel, maar in de rooilijn geplaatst bordes. De portiek wordt geflankeerd door twee omgekeerd-paraboolvormige toiletraampjes met geprofileerde omlijsting. Boven de ingangspartij bevinden zich op elke bouwlaag twee vensters met schuifraam. De vensterassen aan weerszijden van de ingangspartij hebben op de begane grond twee gekoppelde draairamen met bovenlicht, en daarboven op elke verdieping een balkon met gemetselde borstwering op een natuurstenen vloerplaat en consoles. De balkons zijn toegankelijk via een dubbele balkondeur met bovenlicht. De gevels hebben een rechte gevelbeëindiging met een geprononceerde dakrand tussen gemetselde schoorstenen. Deze vlakke geveldelen worden van de openbare stoep gescheiden door een lage, gemetselde muur met natuurstenen sierblokken op de hoeken. De vlakke delen liggen tussen zeven risalerende geveldelen. Deze delen hebben op de begane grond twee maal een koppel vensters met ramen met gedeeld bovenlicht, en daarboven twee maal een over twee bouwlagen doorlopende driezijdige erker. De erkers hebben drie gekoppelde vensters waarvan de middelste stijlen zijn doorgestoken. De erkertraveeën hebben een gevelbeëindiging met vooruitgestoken metselwerk stroken.
De hogere bouwdelen op de hoeken met de Amstelkade en Uithoornstraat zijn vijf vensterassen breed. Het eerste deel van drie vensterassen breed is nagenoeg gelijk aan de vlakke en iets hogere uitstekende geveldelen in de rest van de lange gevel aan de Amsteldijk. De twee overige assen zijn voorzien van een vanaf de eerste verdieping omhoog lopende tweezijdige erkerpartij. Op de hoek met de zijstraten hebben de gevel en erker een convexe vorm. Op de hoek Amsteldijk / Amstelkade is in de gevel op de begane grond een natuurstenen gedenkplaat aangebracht met het opschrift: 2e woningbouw der Coop.bouwver. v/h district Amsterdam der Vereeniging Eigen Hulp 1922-1923. De lange gevel aan de Amsteldijk is verder voorzien van decoratief metselwerk in horizontale banden en verticale tandlijsten, en heeft op diverse plaatsen natuurstenen ornamenten en, onder de daklijst, hijsbalken.
De bebouwing aan de Amstelkade en Uithoornstraat is zeven vensterassen breed. Na de afgeronde hoek volgt een vensteras met dubbele ramen met bovenlicht en een vensteras met een vanaf de eerste verdieping omhoog lopende tweezijdige erkerpartij. Daarnaast bevindt zich een geveldeel waarvan de vormgeving overeenkomt met de vlakke en iets hogere uitstekende geveldelen aan de Amsteldijk, met dat verschil dat de gevels hier in plaats van balkons een dubbel draairaam bevatten. De bebouwing van het complex wordt afgesloten door een hoge erkertravee, vormgegeven zoals de overige erkers in het complex.
De achtergevel is soberder van vormgeving en heeft balkons met houten balkonhekken.
Interieur
Het interieur van het complex is niet bekeken en niet bij de beoordeling betrokken. Mogelijk is er nog sprake van een monumentwaardige indeling en/of interieurelementen.
Cultuurhistorische context
Architect Theodorus Johannes Lammers (1890-1972) volgde zijn opleidingen aan de Quellinusschool, de Rijks Normaalschool voor Teekenonderwijzers en de Städtische polytechnische Lehranstalt in Friedberg (Hessen, Duitsland), afdeling Architectur-Hochbau. Hij werkte bij het architectenbureau van G. van Arkel en vervolgens bij het bureau van de gebroeders Baanders en dat van Warners. Vanaf 1913 werkte hij als zelfstandig architect, waarvan de eerste tien jaar in samenwerking architect Th. Groenendijk. Samen ontwierpen zij een groot aantal woonhuizen en villa's in en rond het Willemspark in Amsterdam Zuid, waaronder dat aan de Prins Hendriklaan 1 (1913). Daarna volgden meer opdrachten waaronder het Physiologisch Laboratorium van de Vrije Universiteit aan het Valeriusplein (1916-1917), diverse schoolgebouwen in Bergen en Amsterdam, en hotel ‘Seinpost’ te Zandvoort (1920). Lammers was tevens betrokken bij de woningbouw in Berlage’s Plan Zuid (Stadionbuurt en Rivierenbuurt), waar hij van 1923-1937 verschillende woningcomplexen realiseerde en waarvan onderhavig complex een voorbeeld is. Na de Tweede Wereldoorlog ontwierp Lammers in Tuinstad Slotermeer diverse woningbouw, waaronder een complex van meerdere flats aan het Sape Kuiperplantsoen / Arend Bontekoeplantsoen / Johan Schippersplantsoen (1953). Ook ontwierp hij een langwerpig blok portieketage-woningen aan de Slauerhoffstraat (1954) en een project van 18 bejaardenwoningen, 6 garages en 198 woningen voor maatschappelijk niet-aangepaste gezinnen aan de Cornelis Outshoornstraat e.o. in Tuinstad Geuzenveld (1955). Zijn laatste opdracht was een omvangrijk woningbouwproject in Buitenveldert-Oost aan Nedersticht e.o. (1963) dat hij in samenwerking met architect J.A. Riesener ontwierp.
Conclusie
Het complex vertegenwoordigt stedenbouwkundige waarde omdat het met zijn schaal en opzet stedenbouwkundig zorgvuldig is ingepast en naadloos opgaat in het grotere geheel van het monumentale ‘Plan Zuid’ dat meer monumentale panden en wooncomplexen bevat. Het complex vormt een beeldbepalend onderdeel van de invulling van het stedenbouwkundig Plan Zuid van Berlage en van de invulling van dit plan aan de kades van de Amstel. Het complex is van architectuurhistorische waarde als voorbeeld van verenigingsbouw in zorgvuldig vormgegeven en gedetailleerde expressieve Amsterdamse School-architectuur. De afgeronde hoekdelen, de ritmische afwisseling van erkerpartijen met vlakke geveldelen met balkons, de toepassing van verschillende baksteensoorten en metselverbanden dragen hier in het bijzonder aan bij. Het is bovendien van belang in het oeuvre van de voor Amsterdam belangrijke architect Th.J. Lammers die veel woningbouwcomplexen ontwierp in heel Amsterdam, maar vooral ook in Plan Zuid. Het complex is zowel in hoofdopzet als detaillering gaaf bewaard gebleven.
Bronnen en literatuur
Casciatio, M., De Amsterdamse School, Serie Architectuur, 6, Rotterdam, 1991
Gaillar, K. en B. Dokter (red.), Berlage en Amsterdam Zuid, Amsterdam 1992
Gemeente Archief Amsterdam, beeldbank
Roy van Zuydewijn, H.J.F. de, Amsterdamse Bouwkunst 1815-1940, Amsterdam, S.D.
Meijer, R. (eindred), Atlas Gordel 20-40, Amsterdam, 2000
Werf, J. van der, Toelichting beschermd stadsgezicht Plan Zuid, Bureau Monumenten &
Archeologie, Amsterdam, concept 2003
home.hccnet.nl/th.bakker/Amsterdamseschool/uitbreid.html
www.nai.nl