De Willem de Zwijgerkerk maakt deel uit van een kerkelijk complex, bestaande uit een kerk, een wijkgebouw, twee pastorieën en een rusthuis. De kerk met hoge kap en ijle toren heeft een belangrijke stedenbouwkundig waarde. De inwendige ruimte van kerk en dienstgebouw is een uniek voorbeeld van geïntegreerde Amsterdamse School-vormgeving door de toepassing van slavonisch eiken, gekleurde glas-in-loodramen en tegelvloeren. Orgel en preekstoel zijn in één monumentaal ensemble opgenomen.
Stedenbouwkundige context
De Willem de Zwijgerkerk is gelegen in het bouwblok tussen de Olympiaweg, de Olympiakade, de Olympiastraat en de Speerstraat in stadsdeel Oud-Zuid. De rechthoekige kerkplattegrond is ingepast in een bouwblok dat met een schuine rooilijn aansluit op de loop van de Olympiaweg. Deze situering is benut voor de aanleg van een pleintje vóór de kerk, waardoor het gebouw met de toren meer ruimte krijgt ten opzichte van de belendende percelen aan de Olypiaweg. Aan de Speerstraat maakt no. 5-7, het wijkgebouw van de Ned. Herv. Gemeente, deel uit van het complex. Aan de Olympiakade is het gebouw vrijgehouden van het belendende pand no. 9. De bouwmassa van de Willem de Zwijgerkerk vormt een belangrijk stedenbouwkundig markeringspunt aan het water van het Noorder-Amstelkanaal en de Olympiaweg. Het gebouw is zodanig geleed dat enerzijds het kerkgebouw duidelijk naar voren springt als een niet-woonhuisgebouw en anderzijds zich voegt in maat en schaal van Plan-Zuid.
Gebouwtype en korte bouwgeschiedenis
In 1923 werd voor het eerst bekendheid gegeven aan het voornemen om een nieuwe hervormde kerk in het Plan-Zuid te bouwen. Het ontwerp van C. Kruyswijk onder motto "Pax in trantibus" was het winnende ontwerp van een besloten prijsvraag, met als juryleden stadsarchitect A. R. Hulshoff en architect J. Gratama. De context van de stichting was wat men tegenwoordig zou kunnen noemen 'het geharnast protestantisme', d.w.z. dat door de naamgeving van het kerkgebouw een directe link werd gelegd met het ontstaan van Nederland als onafhankelijke entiteit. De aanvankelijk voorgestelde naam van Geuzenkerk werd gewijzigd in die van Willem de Zwijgerkerk, die op 12 december 1925 werd vastgesteld in de Algemene Kerkenraad. Na een inzamelingsactie in 1925 werd het gebouw hetzelfde jaar in gebruik genomen. In 1995 werd de Willem de Zwijgerkerk de zetel van een gecombineerde hervormd-gereformeerde wijkgemeente in het kader van het Samen Op Weg-proces. Het gevolg daarvan was dat de gereformeerde Raphaëlpleinkerk als kerkgebouw werd opgegeven en verkocht. In de nieuwe context werd het kerkgebouw op 29 oktober 1995 opnieuw in gebruik genomen.
Het kerkgebouw heeft een drieschepige basilicale opbouw met vierkante vensters in de lichtbeuk en langwerpig rechthoekige vensters in de zijbeuken. Aan weerszijden van de voorgevel staan hoge schijntransept-achtige uitbouwen, waarvan het dak lager is dan het schip. In deze aanbouwen zijn de trappenhuizen ondergebracht. Aan de Olympiakade is in de vorm van een lagere koorachtige uitbouw ruimte voor dienst- en vergaderruimten gerealiseerd. Links en rechts van deze achterbouw staan weer lage dwarsbouwen. Het silhouet van de Willem de Zwijgerkerk wordt bepaald door de sterk sprekende massa's van het hoge dak, de ranke vierkante toren met ronde bekroning en de kopgevels van het schip. Het aantal zitplaatsen was berekend op 930.
Architectonische uitwerking
Exterieur
Het exterieur wordt bepaald door de ruimtelijke werking van de hoog opgaande gevels en kappen van het schip, de lagere achterbouw met aanbouwen en de schijntransepten. De vrij dunne vierkante toren vormt een verticaal tegenwicht. Het verticalisme binnen de compositie vindt een tegenwicht in een tendens tot horizontalisme, geëffectueerd door de sterk geprononceerd behandelde dakgoten,, lijsten en de ramen, die vierkant of rechthoekig zijn . Het opgaand metselwerk is van rode Utrechtse gevelsteen , gelegd in kruisverband. Natuursteen is toegepast voor de sluitstenen in de geveltoppen en de waterlijsten, die de basis afsluiten. Het front van de kerk aan de Olympiaweg wordt gekenmerkt door het contrast tussen de hoogopgaande voorgevel en toren en het voorplein dat ruimte geeft aan de gehele kerkcompositie. Een geornamenteerde en lage hekconstructie op een bakstenen voet vormt de afscheiding; twee lage hekdeuren geven toegang tot het voorerf. Aan de achtergevel zorgen de als borstweringen doorgetrokken muren van de basis voor een scheiding tussen binnen - en buitenruimte. Voor- en achtergevels zijn afgedekt door rollagen en gevat tussen aanzetblokken van natuursteen. In de topgevel is de baksteen vermetseld in een patroon van liggende en staande strekken in de vorm van een L en T. Bij de schijntransepten werken de omlopende dakgoten die met consoles in de voorgevel zijn verankerd als schouders..
De daken zijn gedekt met mat zwart verglaasde romaanse pannen. In de voorgevel heeft de ingang de vorm van een rondboog met in de boogkop het in natuursteen gehouwen portret van de naamgever van de kerk, uitgevoerd door Theo van Reyn. De naam van het gebouw is in een grafisch vormgegeven compositie in smeedijzeren letters aangebracht boven de hoofdingang. De lichtbeuk van het schip wordt verlicht door zeven vierkante ramen; in de zijbeuken zijn negen ramen aanwezig. De schijntransepten worden verlicht door smalle hoge ramen, die geleed worden door gekoppelde montantsen en roeden. In de topgevel is een balkonachtig ornament aanwezig, opgemetseld in overhoekse baksteen, afgedekt door natuurstenen lijsten en voorzien van twee nissen. De stenen torenromp is gesloten en heeft, afgezien van de galmgaten in de top, lichtspleten in drie niveaus. Boven de galmgaten zijn de wijzerplaten van het uurwerk aangebracht. Dit uurwerk is, zoals in deze periode gebruikelijk, geplaatst in opdracht van de Gemeente Amsterdam. De torenbekroning wordt gevormd door een cilindrisch element, bekroond door een met geoxideerde koperen platen gedekt tentdak met naald. In de toren werden twee luiklokken geplaatst.
Interieur
Het inwendige is een wijde, door een spitse en gestukadoorde kap overdekte ruimte, die een driebeukige indeling heeft tussen de ingangspartij en de achterbouw. Aan de voorkant sluiten de zijbeuken aan op de als schijntransept-achtige ruimten vormgegeven trappenhuizen. De zijbeuken maken zonder kolommen deel uit van de hoofdruimte, een oplossing die uitsluitend door de betonconstructie of stalen balk kan zijn gerealiseerd. De ritmering van de ruimte wordt bepaald door de horizontale accenten van de scheiding tussen hoofd- en zijbeuken en de verticalen in de vensterzone en in het daaronder liggende gestukadoorde muurvlak. In de voorbouw is een gaanderij aangebracht, die verlicht wordt door drie gekoppelde vensters in de vorm van langwerpige rechthoeken. In deze vensters is een glas-in-lood beglazing aangebracht. De hoofdruimte wordt verlicht door een reeks hoog tegen de kapvoet geplaatste vierkante vensters. Deze vensters hebben stalen ramen met een glas-in-lood beglazing in de kleuren blauw, geel, oranje en okerbruin en zijn ontworpen door Kees Kuiler en vervaardigd door de firma G. Schooneveld te Amsterdam. De ramen hebben een voorstelling die geïnspireerd is op het Kerstfeest, met afbeeldingen van klokken en de ster van Bethlehem. De aandachtswand wordt beheerst door het als één geheel opgevatte ensemble van preekstoel, orgel en ouderlingbanken, verbonden door een betimmering van slavonisch eiken. Het klankbord van de preekstoel dient als orgelbalkon en is voorzien van een gesloten balustrade. In het frontpaneel is een gebeeldhouwd reliëf aangebracht met een voorstelling van de wapenspreuk van Willem de Zwijger: "Saevis tranquillus in undis", uitgevoerd door Theo van Reyn. Het pijpenfront zelf is zonder kast opgesteld in twee velden, het bovenste veld in stijgende en het benedenveld in dalende lijn. Langs de lange en kopse wanden loopt een lambrisering van slavonisch eikenhout, waarin de deuren zijn opgenomen. Tegen de zijwanden staan nog de oorspronkelijke banken; in het schip zijn deze verwijderd ten gunste van een opstelling met losse stoelen. Opvallend is de ruime opvatting van ingangen, trappenhuizen, vestibules en voorvestibules. Achter de aandachtswand bevinden zich aan de Olympiakade op de begane grond dienstvertrekken, op de verdieping is een vergaderzaal. De vensters in deze kamer hebben in de bovenlichten nog de oorspronkelijke glas-in-lood beglazing in geometrische patronen. Het meubiliar, bestaand uit een lange vergadertafel met bijbehorende stoelen, dateert nog uit de bouwtijd. De gangen hebben in patroon van vierkanten gelegde tegels in geel en rood, de lambriseringen zijn uitgevoerd in gele tegels met zwarte biezen en rode accenten. In de trappenhuizen is comblanchien toegepast.
Cultuurhistorische betekenis
Aanvankelijk waren pleinen binnen het Plan-Berlage voorbestemd voor de stichting van openbare gebouwen, waaronder kerken: "Pleinen moeten niet ontstaan als toevallige overblijfselen, zooals die nu maar al te dikwijls blijken te zijn, maar als centrale 'uitgangspunten' worden beschouwd zooals dat vroeger gebeurde. Want een plein zonder openbaar gebouw is geen plein ... Daarom zijn, behalve eenige pleinen voor kerken en scholen, twee grote pleinen ontworpen." In het uiteindelijk gerealiseerde plan kwamen de kerken echter niet op plaatsen waar ze op basis van de plantekeningen verwacht konden worden. De kerkgenootschappen bouwden hun kerken daar waar het stadsbestuur hen een plek toewees. De kerken kregen niet meer de centrale plaats in het stadsbeeld die Berlage in 1917 nog passend had gevonden. Slechts in een enkel geval, zoals op het Raphaëlplein, werd een kerkgebouw het middelpunt van een plein. Niettemin is de Willem de Zwijgerkerk door maat en schaal en positionering in het stadsbeeld een belangrijk markeringspunt geworden. In de architectonische uitwerking is de vormgeving van Kruyswijk verwant aan de Amsterdamse School.
De architect
Cornelis Kruyswijk (1884-1935) is vooral bekend geworden als architect, werkzaam in de periode van de Amsterdamse School. Hij ontwierp woon- en winkelpanden, scholen en kerken. Aan het Victorieplein ontwierp hij de winkelarcaden.
Eveneens van zijn hand zijn de volgende woningbouwcomplexen: Borssenburgstraat 21-25, Deurlostraat 10-42, Dintelstraat 57-61, Jan van Eyckstraat 1-13 en naast de Willem de Zijgerkerk: Olympiakade 8, 9-12, Rijnstraat 38-64 en 246-245, Scheldestraat 51-97 en 56-102.
Het einde van de schoolstrijd in de jaren twintig maakte staatssteun mogelijk voor de bouw van bijzondere scholen. In dat kader maakte Kruyswijk ontwerpen voor protestants-christelijke schoolgebouwen: de Smallepadschool aan de
Planciusstraat, de Willem de Zwijgerschool aan de Tugelaweg, de nu gesloopte Elthetoschool aan de Riouwstraat, de Mackayschool aan de Titiaanstraat, de Oosterleeschool aan de Orteliusstraat en de Tweede Elthetoschool aan het Boniplein. Naast de Elthetokerk ontwierp hij de Apostolische kerken aan de Clematisstraat in Amsterdam-Noord en de Archimedesweg in Watergraafsmeer.
Binnen de typologie van het protestantse kerkgebouw uit het interbellum is de Willem de Zwijgerkerk een schepping met een traditionele oriëntatie. In wezen gaat het om een preekkerk waarin de banken gericht zijn naar het spreekgestoelte. Een ander gegeven is dat hier afgeweken is van het bij de hervormden geliefde schema, waarin de preekstoel, als in de zeventiende eeuw, in het midden van het kerkgebouw staat, waaromheen zich dan de banken groeperen. Hier is gekozen voor een inrichting waarin de preekstoel niet meer als een afzonderlijk meubel is behandeld, maar als spreekgestoelte een geheel vormt met ouderlingbanken, dooptuin en Avondmaalspodium. Dit geheel wordt dan bekroond door het orgel dat boven dit centrale punt is geplaatst in een nis. Deze dispositie was niet ongewoon in de jaren dertig en werd onder andere gekozen door de gereformeerde architect B.T. Boeyinga in zijn ontwerp voor de nu door brand verwoeste Koningskerk in Haarlem uit 1926. Deze richting in de kerkelijke dispositie staat tegenover de meer historisch - liturgische bewuste richting, zoals die vorm had gekregen in de in 1920 voltooide hervormde Duinoordkerk van Den Haag. Daar werd het accent binnen de eredienst gesitueerd in de kruisvorm, vóór de koorruimte.
De Willem de Zwijgerkerk is binnen deze context een voorbeeld van een destijds vernieuwende architectonische vormgeving op een traditionele dispositie. De monumentale schaal waarop de vormgeving is uitgewerkt maakt het gebouw tot een opvallende verschijning binnen de stedenbouwkundige omgeving van het Plan-Zuid. In cultuurhistorisch opzicht zou men kunnen stellen dat in de gedaante van deze kerk en in die van de Nieuwe Remonstrantse kerk aan de Diepenbrockstraat misschien voor het laatst nog eens de traditionele typologie van het godshuis in stedelijke context aanschouwelijk werd gemaakt. Men zou kunnen stellen dat door de aanwezigheid van hoge daken en torens voor de bewoner van de moderne stad nog één keer het statisch wereldbeeld werd opgeroepen waarin de kathedraal nog de laat middeleeuwse Civitas symboliseerde.
Conclusie
De stedenbouwkundige waarde van de Willem de Zwijgerkerk is gelegen in de positie die de kerk, mede door de toren, inneemt als markering van het Olympiaplein in het stadslandschap van Plan Zuid in, een positionering die goed overeenstemt met de betekenis die Berlage toekende aan openbare gebouwen voor een plein. De kerk die deel uitmaakt van een complex, behoort tot de meest geslaagde werken in het oeuvre van Cornelis Kruyswijk, een voor Amsterdam zeer belangrijke architect en heeft om die reden belangrijke architectuurhistorische waarde. In dit geval wist Kruyswijk de stedenbouwkundige ligging goed in de architectuur te benutten en symboliseert de kerk samen met het complex met onder meer een rusthuis en een wijkgebouw een hemelse stad. De monumentale waarde van het kerkgebouw geldt ook het interieur dat nog vrijwel geheel oorspronkelijk is. De kerk heeft tevens cultuurhistorische waarde als uitdrukking van protestantse opvattingen over liturgie in de jaren voor de oorlog.
Literatuur:
'De Willem de Zwijgerkerk in Amsterdam(Z.), in: De Standaard, 25-8-1931, GAA, Persdocumentatie, 90680
J. G. Watjes en F. A. Warners, Amsterdams Bouwkunst en stadsschoon 1306-1942, Amsterdam 1948, p.371.
Jubileumnummer van het wijkbericht van de Willem de Zwijgerkerkgemeente Contact, ter gelegenheid van de het 50-jarig bestaan van de Willem de Zwijgerkerk, 1931-1981, Amsterdam 1981.
Margriet de Roever, "Cornelis Kruyswijk (1884-1935), een belangrijk architect van de Amsterdamse School), in: De Sluitsteen, bulletin van het Cuypersgenootschap, VIII, 1/2 1992, 57-64.