Het rioolgemaal, bestaande uit vier gebouwen met een ommuring en een drietal ondergrondse kelders, is een bijzonder en uniek complex. Met de op de context gebaseerde compositie, opbouw en een bijzondere detaillering is het zowel een bijzonder architectonisch ensemble als een belangrijk stedenbouwkundig element. Daarnaast is het een belangrijke historische schakel in het systeem van de Amsterdamse riolering. Ondanks het feit dat de huidige staat niet meer volledig authentiek is en het complex zijn oorspronkelijke functie heeft verloren, adviseert Bureau Monumentenzorg om eerstgenoemde redenen het rioolcomplex op de Gemeentelijke Monumentenlijst te plaatsen.
Stedenbouwkundig
Het ook als gemaal F bekend staande rioolgemaal aan de Ruysdaelkade werd in 1924 gebouwd door de dienst Publieke Werken (PW) van Amsterdam; de precieze architect is vooralsnog onbekend omdat het niet gebruikelijk kwas dat de architecten hun ontwerpen voor PW ondertekenden. Het complex bestaat uit vier gebouwen die verbonden zijn met een muur die op haar beurt het gemaalterrein omsluit. Gelegen op het perceel tussen de Ruysdael-, Stadhouders-, en Hobbemakade, temidden 19e eeuwse bebouwing van het uitbreidingsgebied buiten de Singelgracht en vlak naast het Rijksmuseum, heeft het een bijzondere stedenbouwkundige ligging. Dit perceel -bijna een restgebied- is a-symmetrisch en driehoekig gevormd: de Ruysdaelkade is daarbij de basis van de driehoek, de Boerenwetering en de Stadhouderskade vormen de schuine zijden. Het Ruysdaelplantsoen beslaat de punt van het terrein; het gemaal de basis. Vanuit deze driehoekige vorm en de stedenbouwkundige situatie is de compositie van de vier gebouwen en de muur bepaald. In een soort accolade-achtige vormen bouwt laatstgenoemde zich in- en uitspringend op tot de top van de driehoek, die gericht is naar het ervoor gelegen Ruysdaelplantsoen en de kruising van de Hobbema- en Stadhouderskade. Daar waren overigens tot de bouw van het gemaal een polderhuis met sluisje en een overtoom gesitueerd. Compositie, opbouw, detaillering en materiaalgebruik zorgen ervoor dat het ensemble associaties met een kleine, haast middeleeuws aandoende burcht oproept. Hoewel het plantsoen nog steeds onbebouwd is, belemmeren de bomen (waaronder één voor Amsterdam overigens uniek exemplaar: de mammoetboom, sequiadendron gigantum, die ervoor staan helaas het vrije zicht, zodat de stedenbouwkundige werking van het rioolcomplex nu eerder onopvallend is en niet helemaal tot haar recht komt.
Typologie
Het rioolgemaal is behalve een gewoon gemaal oorspronkelijk ook gebouwd als een zogenaamd overpompgemaal, en maakt onderdeel uit van het rioleringsstelsel, dat ten behoeve van het 19e eeuwse uitbreidingsgebied buiten de Singelgracht vanaf 1913 werd aangelegd. In totaal bevatte dit stelsel 7 gemalen (A t/m G) waarvan gemaal F het enige gemaal was dat naast een lokale bemalingsfunctie ook die van overpompgemaal had. In de onder het terrein gelegen kelders werd niet alleen het rioolwater van de omliggende woningen en industriën verzameld, zoals bij de overige in de woonwijken gesitueerde gemalen, maar ook dat van het hoofdriool, dat van de Haarlemmerpoort via de Nassaukade, Mauritskade, Zeeburgerkade en de Borneostraat naar het hoofdrioleringsgemaal aan de Zeeburgdijk loopt. Het hoofdriool werd onder verhang (van west naar oost aflopend) aangelegd, maar omdat de totale afstand te groot was, diende halverwege, ter hoogte van het Rijksmuseum een overpompgemaal te komen: rioolgemaal F, dat zo groot moest zijn om de pomp(machine)installatie te herbergen met een voor die tijd enorme capaciteit. Hier werd het rioolwater, komend vanaf de Haarlemmerpoort, eerst omhoog gepompt om het vervolgens opnieuw onder verhang op het tweede deel van het riool richting Zeeburg te laten.
Het rioolwater kwam binnen in de drie onder het terrein gelegen kelders, met een diepte van ca. 6,5 meter onder NAP: één centrale ontvangstkelder en twee identieke, gespiegelde ontvangstkelders met slingergoten. Via de centrale ontvangstkelder liet men het rioolwater afwisselend toe tot één van de twee overige kelders waar het via de slingergoten door verticaal geplaatste roosters stroomde. Vast drijfvuil, waaronder textiel, papier, plastic en wat al niet meer, bleef daar tegen de roosters hangen en vanaf het zogenaamde bordes in de kelder krabden de gemalenlopers, die dagelijks routes langs verscheidene gemalen maakten, het eraf, deden het in bakken die ze met een hijskraantje naar boven hesen waarna de stadsreinigingsdienst het afvoerde. Na verloop van tijd ontstond ook altijd een flinke laag bezinksel in slingergoten van de op dat moment in gebruik zijnde kelder, waarop men overschakelde op de andere kelder. Vervolgens schepte men met een emmer en schep(!) de bodem en goten van de eerstgenoemde kelder schoon. Boven de ontvangstkelders stonden in de zogenaamde machinekamer drie pompen die het van grof vuil gereinigde rioolwater via de persleidingen verpompten naar het hoofdriool. Een vacuüminstallatie zoog het rioolwater in eerste instantie in de pompen, waarna deze gestart konden worden. De pompen werden aangedreven door hoogspannigs-electromotoren (3kV), waarvan de schakelkasten en de transformatoren ook in het complex stonden.
Medio 1950 werd het gemaal omgebouwd tot een gecombineerd oppompgemaal/eindgemaal.
Twee van de oorspronkelijk drie pompen bleven in bedrijf om het afvalwater op te pompen naar het hoofdriool richting Zeeburg. De derde pomp kreeg een eigen persleiding tot aan het Amsterdam-Rijnkanaal, waar hij werd samengevoegd met de bestaande persleiding naar het IJsselmeer van het hoofdrioleringsgemaal aan de Zeeburgerdijk. Zodoende werd het hoofdriool tussen gemaal F en het hoofdrioleringsgemaal ontlast, terwijl men tegelijk de pompcapaciteit van het hoofdrioleringsgemaal niet hoefde uit te breiden. Het afvalwater, dat door de derde pomp (in werkelijkheid "pomp II") werd verpompt, kwam op deze manier ongezuiverd direct in het IJsselmeer terecht.
In ca. 1982 werd deze pompinstallatie in droge opstelling (en bovengrondse) vervangen door vier onderwaterpompen, die direct in één van de twee ontvangstkelders waren opgesteld. Een en ander was nodig omdat het vermogen te laag was ten opzichte van de nieuwe Rioolwaterzuiveringsinstallatie Oost op het Zeeburgereiland. Wegens veroudering is rioolgemaal F in 1987 definitief buiten gebruik gesteld; de moderne installatie, die onder het Tol- of Komiezenhuis aan de Weteringschans is aangebracht, heeft toen haar functie overgenomen.
Architectuur
De vier gebouwen van het rioolcomplex bestaan (oorspronkelijk) uit het pompgebouw in het midden, links daarvan een schaftlokaal en rechts twee douche- en/of w.c.-gebouwtjes, waarvan het gedeelte op de hoek Ruysdael- / Stadhouderskade staat, is vanaf 1940 gedeeltelijk als kiosk in gebruik is geweest; P.L. Marnette ontwierp de lichtreclame ervan.
De gebouwen liggen gedeeltelijk buiten en gedeeltelijk binnen de verbindende muur. Hun plaats ten opzichte van en de ommuring zelf zijn weliswaar niet symmetrisch, maar wel zo bepaald dat een symmetrische indruk gewekt is. Alleen de plaatsing van de schoorsteen ter hoogte van de aansluiting van de muur op het pompgebouw geeft een belangrijke en beeldbepalende a-symmetrische accentuering. Het terrein wordt ontsloten met een tweetal hekken aan de Ruysdaelkade aan weerszijden van het pomp-/hoogspanningsgebouw; de toegang tot de gebouwen bevindt zich binnen het omsloten terrein, met uitzondering van de hoogspanningsruimte (met een opmerkelijke zware metalen deur) en het kioskgedeelte.
De uit 'bonte' oranje-rode baksteen opgetrokken rechthoekige gebouwen bestaan uit een bouwlaag met een steil, hoog zadeldak afgedekt met zwarte dakpannen. Het hoofdgebouw, dat zich boven een gedeelte van de kelders bevindt, bestaat in feite uit twee rechthoekige met elkaar in verbinding staande bouwlichamen van verschillende grootte waarvan het achterste als pompgebouw en het voorste als hoogspanningsruimte was bestemd.
Het bouwlichaam van het pompgebouw is groter dan het tegen de zuidgevel daarvan geplaatste hoogspanningsgebouw. Over beide bouwlichamen is één overkragend zadeldak gelegd. De breedte van het dak is gerelateerd aan de maat van het hoogspanningsgedeelte en daarmee beduidend smaller dan het pompgebouw, zodat laatstgenoemde als het ware door het zadeldak heen steekt. De overige drie gebouwen, die in vormentaal overeenkomen met het hoofdgebouw, bestaan allen uit één bouwlichaam en zijn kleiner.
Van het exterieur zijn de toegangspartij met de plaatijzeren deur van de hoogspanningsruimte (waar tot 1996 een trafo van het GEB stond), de kozijnen van de straatgevel van het pompgebouw en die van het voormalige schaftlokaal nog origineel. Verder zijn er bijzonder gedetailleerde dakgoten, waterspuwers en metselverbanden. Opmerkelijk is de verbreding van de voet van de binnenzijde van de muur en die van de achtergevel van het pompgebouw, wat bijdraagt aan het middeleeuwse effect. Het uiterlijk van het complex als geheel is ondanks de tamelijk sculpturale Amsterdamse School-details vrij sober. In het pompgebouw is de trapsgewijze aanzet van de schoorsteen nog zichtbaar aanwezig en de consoles met daarop de ijzeren H-balken die onderdeel uitmaakten van de installatie voor de verplaatsing van de pompen. Nu draagt een deel van deze balkconstructie de entresol.
In 1993 werd het Amsterdams Monumenten Fonds de eigenaar van het toentertijd sterk verwaarloosde complex en vanaf december 1999 verhuurt het Fonds het aan de Stichting Kunst en Openbare Ruimte. Het interieur van het pomp-/hoogspanningsgebouw heeft wijzigingen ondergaan ten behoeve van de huidige kantoorfunctie waarmee het specifieke industriële karakter verdwenen is, zoals het verwijderen van schakelpaneelwand tussen de hoogspanningsruimte en de machinekamer. Bovendien is de verdiepte vloer van laatsgenoemde gelijkvloers gemaakt en is er een entresol gekomen, die op de hijsbalkconstructie steunt. Voor het overige gaat het merendeel van de oorspronkelijke afwerkingen nu schuil onder moderne aftimmeringen (dit is niet nader onderzocht) of is geheel verloren gegaan.
Een korte geschiedenis van de riolering in Amsterdam
Tot in de 20ste eeuw werd het rioolvuil van de Amsterdamse inwoners geloosd op de grachten, die op hun beurt in directe verbinding stonden met het IJ en de Zuiderzee. De getijdenwerking en het gebruik van de sluizen in de grachten zorgde voor de noodzakelijke beweging en daarmee verversing van het grachtenwater. Hier kwam verandering in toen in 1870 het Noordzeekanaal werd aanlegd: de verbinding met de Zuiderzee werd afgesloten en het IJ had voortaan een vast waterpeil met als gevolg het ontbreken van de zuiverende getijdenbeweging.
Dit probleem werd ondervangen met de bouw van de zogenaamde suatiesluis (d.w.z. uitwateringssluis) 'Zeeburg', die speciale eb- en vloeddeuren had en wel in verbinding met de Zuiderzee stond. Bij hoog water kon men bij Zeeburg het water toelaten terwijl men tegelijk het grachtenwater op het Noordzeekanaal spuide. Desalniettemin was het verversingsgehalte gedaald en omdat bij slecht weer de suatiesluis niet gebruikt kon worden, nam de vervuiling van het water toe. Toen in 1892 met de totstandkoming van het Merwedekanaal de toegang tot de Zuiderzee ook hier werd afgesloten, verloor de suatiesluis haar functie en verslechterde de situatie van het grachtenwater verder.
Ondertussen groeide de Amsterdamse bevolking gestaag en in de tweede helft van de 19e eeuw werd de stadsuitbreiding buiten de Singelgracht gerealiseerd, waarin overigens vrijwel geen grachten als lozingsmogelijkheden waren opgenomen waardoor de Singelgracht als enig en overbenut open riool diende. Tegelijkertijd nam met de aanleg van de waterleiding de 'waterbeschaving' en daarmee de hoeveelheid afvalwater toe. De vervuiling van Amsterdam nam hand over hand toe en ging gepaard met onvoorstelbare stankoverlast en een slechte hygiëne.
Vanaf 1870 verschenen er diverse publicaties over mogelijke rioolsystemen en enige tijd experimenteerde men op kleine schaal met het zogeheten Liernurstelsel (naar zijn uitvinder Charles T. Liernur) waarbij men de faecaliën op centrale punten verzamelde, chemisch behandelde, desinfecteerde door verbranding en het vervolgens weer op de grachten loosde. Al het overige huishoud- en regenwater (dat altijd ook het vuil van de straten meespoelt) bleef echter direct in de grachten stromen. Bovendien stond de capaciteit van dit stelsel in geen verhouding tot de hoeveelheid geproduceerd vuil en vonden velen het procédé van eerst vervuilen en daarna verversen weinig efficiënt. Onder andere Van Niftrik onderkende het probleem en hij ontwierp in 1870 een rioleringsstelsel dat voorzag in een combinatie van verschoning van het rioolwater en vervolgens afpomping op de Zuiderzee.
Het gemeentebestuur was echter negatief, en er volgde een aaneenschakeling van opdrachtverleningen aan diverse onderzoekscommissies, waarvan uiteindelijk de commissie uit 1905 een jaar later met het doorslaggevende rapport kwam. Ze concludeerde dat:
- de hele stad op het riool aangesloten zou moeten worden
- men uitvoering van het Liernurstelsel moest staken
- het vuil voortaan op centrale plekken moest verzamelen
- het verzamelde rioolwater op de Zuiderzee moest worden.
Alles bij elkaar een bijzonder kostbare aanpak, maar de gemeente Amsterdam - inmiddels volledig doordrongen van de ernst en de stank - ging accoord. Met een gemeentekrediet van 3 miljoen vond vanaf 1910 geleidelijk de uitvoering van het zogenaamde gecombineerde rioolstelsel (voor fecaliën, huis- en hemelwater) plaats. Concreet behelsde dit het volgende:
- de aanleg van een hoofdriool via de Nassaukade, Stadshouderskade, Mauritskade, Zeeburgerkade, de Borneostraat naar het hoofdrioleringsgemaal Zeeburg (vanaf 1913 in gebruik)
- ten zuiden en westen van het hoofdriool lopen hieraan verbonden nevenriolen, die in verbinding staan met de straatriolen, waarop ook de huisriolen zijn aangesloten
- het water van het hoofdriool wordt via een persleiding van ca. 5 km. naar het IJsselmeer gepompt en daarin op ongeveer 4 km. van de kust geloosd
- beweegbare deuren bieden een nooduitlaat op de gracht bij zware regenval.
Behalve het uitbreidingsgebied werd van 1935 tot 1940 ook de oude stadskern binnen de Singel via de speciale ontvangstkelder van het rioolgemaal aan het J.D. Meijerplein op dit net aangesloten.
Voor de nieuwe, 20ste eeuwse uitbreidingsgebieden werd gekozen voor een gescheiden rioolnet waarbij het regenwater rechtstreeks op het openbare water werd afgevoerd en de fecaliën en het huishoudwater naar een reinigingsinstallatie werden afgevoerd (waaronder die in de Sloterdijkermeerpolder, bij de Zuider Gasfabriek, in de Watergraafsmeer en aan de Amstelveensweg). Amsterdam Noord loosde direct op het afgesloten IJ.
Inmiddels is het hele rioleringsstelsel van Amsterdam gemoderniseerd en wordt alle afvalwater eerst gezuiverd.
De dienst Publieke Werken van Amsterdam
In de jaren voor de Tweede Wereldoorlog was de dienst Publieke Werken in Amsterdam in belangrijke mate verantwoordelijk voor de bouw en het aanzien van een groot aantal gemeentelijke gebouwen en straatmeubilair waaronder transformatorhuisjes, straatverlichting, prullenbakken, urinoirs en kiosken. Onder algemeen directeur A.W. Bos werd van 1907 tot 1926 nadrukkelijk aandacht besteed aan de publieksdienende functie en de vormgeving van de ontwerpen, een en ander in relatie tot de inrichting van de openbare ruimte en stadsontwikkeling in het algemeen. Hoofdarchitect was A.R. Hulshoff en adjunct-architect vanaf 1908 P.L. Marnette. Intern speelden de zogenaamde Commissie van Schoonheid als adviesorgaan op het gebied van "stadsuitbreiding, plantsoenaanleg, binnenarchitectuur, kunstsmeedwerk enz" en de in 1910 als eerste aangestelde 'aesthetisch' of 'artistiek adviseur' J.M. van de Mey een belangrijke rol. In 1911 werd, hoogstwaarschijnlijk op aanraden van Van der Mey, P.Kramer als assistent in dienst genomen, die een groot aantal bruggen voor Amsterdam zou ontwerpen. Het resultaat was dat Van der Mey niet alleen een zuiver adviserende rol had, maar ook zijn eigen artistieke ideeën in ontwerpvoorstellen daadwerkelijk in praktijk bracht. In 1915 kwam ook M. de Klerk bij PW te werken. Wie uiteindelijk de verantwoording voor het ontwerp van het rioolgemaal heeft, is onduidelijk maar de kans dat van der Mey erbij betrokken is geweest, is gering: hij verliet de dienst in 1919 terwijl het goedgekeurde ontwerp van 4 jaar later is. Gedurende de jaren voor WOII werkten onder andere ook M. Kropholler, N. Lansdorp, G.J. Rutgers en A.J. Westerman voor PW. Het was echter gebruikelijk dat zij niet zelf hun ontwerpen ondertekenden, in plaats daarvan werd het gestempeld met de naam van de Stadsarchitect A.R. Hulshoff.
Bronnen
De rioleering van Amsterdam, vier voordrachten gehouden in de Vergadering van de Afdeling voor Bouw- en Waterbouwkunde van het Kon. Instituut van Ingenieurs van 3 Mei 1913, A.W.Bos, F 's Jacobs c.i., W.A. de Graaf en P.Lohr w.i. (GAA R 1511.13)
De riolering van Amsterdam, N.W.Mäkel O.A. 1960 nr. 5 p.152-155.
BWT-archief dossier 42071 (bestaande uit twee delen), stadsdeel Oud Zuid.
Honderd jaar Publieke Werken, J.E. van Heemskerck van Beest O.A. (1950) nr.1 p.9-62
De Boerenwetering, wonen, werken en vermaak langs een eeuwenoude waterweg, Amstelveens Historische Reeks no.2, Vereniging Historisch Amstelveen, 1995
', Voorlopig ontwerp van eene algemeen zuivering en reiniging der Grachten, Straten, Pleinen, Huizen en Lucht te Amsterdam door een volmaakt spoelrioolstelsel 1876 Jer.Wenmaekers, Brussel 1876 aangeboden a.d. Regeering te Amsterdam in september 1876' (G.A.A. R1511.13)
Hoofdrioleringsgemaal Zeeburgerdijk vijftig jaar in bedrijf, ir. A.C.J.Koot, dr.L.Jansen, O.A. (1963) jg 15 p.360-
365
Straatmeubilair Amsterdamse School 1911-1940, Kasper van Ommen, Amsterdam 1992
Gemakshalve, 150 jaar riolering in Amsterdam, R.Smit, Amsterdam, 2000
Jaarverslag NV AMF, Amsterdam 1997