Stedenbouwkundige context
Het onderhavige complex arbeiderswoningen bevindt zich in het stadsdeel Westerpark (Oud West) en maakt deel uit van de Staatsliedenbuurt. De stedelijke invulling van dit gebied vindt zijn oorsprong in het Plan Kalff uit 1875-1876. Dit plan is een door de directeur van Publieke Werken, ir. J. Kalff, herziene versie van het uitbreidingsplan dat in 1866 was opgesteld door stadsingenieur J.G. van Niftrik. Het gebied ligt net buiten (ten westen van) het westelijke deel van de Singelgracht, en werd in aanleg gedeeltelijk bepaald door bestaande doorgaande structuren zoals de IJ-dijk, de spoorlijnen naar Zaandam en Haarlem, de Haarlemmertrekvaart, de Kostverlorenvaart en -wetering, en de Cattensloot. Ter plekke van de Staatslieden- en Frederik Hendrikbuurt bevond zich reeds eeuwenlang prestedelijke bebouwing, vooral in de vorm van koren- en houtzaagmolens. Een stelsel van paden en sloten verbond de molens met elkaar. Van deze sloten zijn de Kattensloot en de Hugo de Grootgracht restanten, en van de molens resteert “De Otter” aan de Gillis van Ledenberchstraat. Nadat in de jaren 1870 een begin was gemaakt met de aanleg van de nieuwe buurten duurde het zowel in de Staatsliedenbuurt als de Frederik Hendrikbuurt nog vrij lang voordat deze geheel bebouwd waren, mede in verband met moeizame onteigeningsprocedures.
Aan de Nassaukade verrezen vanaf 1880 voor de gegoede burgerij bestemde woonhuizen. Hierachter realiseerde men etagewoningen voor arbeiders en werden bovendien enkele scholen gebouwd. Het gebied tussen de Tweede Nassaustraat en de Jacob Catskade werd vanaf 1890 verhuurd als industrie- en opslagterreinen. Verder kreeg de Staatsliedenbuurt vanaf de vroege twintigste eeuw bebouwing in de vorm van woningwetwoningen en diverse woningbouwcomplexen (Van Beuningenstraat e.o.). Het gebiedje ten westen van de Van Hallstraat was oorspronkelijk niet voorzien in het plan Kalff, en werd pas in 1896 bij de gemeente Amsterdam getrokken. De N.V. Wester Terrein en Bouwmaatschappij maakte hiervoor in 1902 een stedenbouwkundig plan. Het gebiedje tussen de De Kemperstraat, Keucheniusstraat, Van Bossestraat en de Van Hogendorpstraat vormt een soort vroeg-twintigste-eeuws eilandje temidden van woningbouw uit de 1920er jaren. Hier werden in de jaren 1910 een aantal blokken met voornamelijk gesubsidieerde verenigingsbouw gerealiseerd.
Het complex is gelegen aan de westzijde van de Van Bossestraat, aan de uiterste westrand van de stadsuitbreiding van de zogenaamde negentiende-eeuwse ring. Het complex woningen beslaat een deel van een gevelwand van een ‘half’ bouwblok. Aan de achterzijde hiervan lag oorspronkelijk een industrieterrein, dat in het interbellum werd heringericht met de centrale markthallen. Het bouwwerk is naar het oosten gericht (naar de straat), met aan de achterzijde particuliere tuinen. Het complex vormt duidelijk een geheel, het is symmetrisch vormgegeven, en sluit aan beide zijden aan op de gevels van de belendende wooncomplexen uit ongeveer dezelfde periode, die iets verder naar voren liggen dan het onderhavige complex. Het prominente middendeel van het bouwwerk staat precies in de as van de korte Rochussenstraat, hetgeen een expliciet aspect van het ontwerp vormt. In de directe omgeving wordt het beeld gedomineerd door de woningcomplexen uit de jaren 1910.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het complex bestaat uit een rij woonpanden met etagewoningen, die aan de voorzijde gekenmerkt worden door een groot symmetrisch volume met een centraal ‘hoofdpaviljoen’ met ‘vleugels’ en ‘hoekpaviljoens’. Deze paviljoens onderscheiden zich van de vleugels door iets hogere kappen en licht vooruitspringende gevels. Door deze opzet heeft het complex qua type meer weg van een groot instituutsgebouw dan van een wooncomplex. Het gebouw beslaat vier bouwlagen en een zolder onder schilddaken bij de paviljoens en een afgeplat zadeldak bij de vleugels. Aan de achterzijde zijn er vierlaags uitbouwen met platte daken. Door de vormgeving van de voorzijde wordt de opzet deels verborgen, maar aan de achterzijde is duidelijk te zien dat de woningen grotendeels het min of meer traditionele type van de etagewoningen volgen, zoals die veel te vinden zijn in de ‘negentiende-eeuwse ring’. De woningen worden ontsloten via individuele voordeuren die twee aan twee in ondiepe portieken liggen.
Het complex is in 1916 gebouwd naar ontwerp van R.A.M. de Heer Kloots, die zelf tevens de ontwikkelaar en aannemer van het project was. In de loop der tijd zijn diverse onderdelen vernieuwd en gewijzigd. De oorspronkelijke dakruiter midden op het centrale paviljoen was in WOII verloren gegaan door een verdwaalde bom. Begin 2005 ondergaat het complex een renovatie waarbij de toren in het midden, en in de as van Rochussenstraat, is teruggezet. Verschillende woningen zijn in de loop der jaren door de individuele particuliere eigenaren gerenoveerd waarbij ook plattegrondwijzigingen en samenvoegingen plaatsvonden. In 2004 is er een door CWM goedgekeurd ontwerp gemaakt voor een standaard dakuitbouw en hekwerk aan de achterzijde teneinde dakterrassen mogelijk te maken.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De architectonische verschijningsvorm van het complex wordt bepaald door het forse symmetrische volume dat een sterk classicistisch karakter heeft door de hoofdopzet met de onderscheiden midden- en hoekpaviljoens. Dit karakter wordt versterkt door de steile daken, en de opzet van de in roodbruine baksteen gemetselde gevels, met een begane grond die is uitgewerkt als basement en de licht risalerende lisenen tussen de vensters, die doorlopen over de tweede tot vierde bouwlaag. Het centrale paviljoen steekt licht vooruit ten opzichte van de zijvleugels; het is elf vensterassen breed en de buitenste drie aan beide zijden vormen op zich weer risalieten binnen dit paviljoen. Het vooruitsteken van deze bouwdelen zet door in de daken, die hier bovendien hoger zijn dan bij de vleugels. Op de hoeken van de nok van het paviljoen staan schoorstenen. Deze opzet is ook doorgevoerd in de hoekpaviljoens, die drie vensterassen breed zijn. De voorgevel van de begane grond heeft om de paar metsellagen een verdiept liggende laag waarmee het effect wordt geïmiteerd van grote natuurstenen blokken. De begane grond-gevel wordt aan de bovenzijde begrensd door een gepleisterde waterlijst. Vensters worden op de begane grond afgewisseld met doorgangen naar ondiepe portieken met ronde bogen. In de vensters zaten van oorspong houten kruiskozijnen en houten draairamen, hetgeen in veel gevallen is gewijzigd (onder andere kunststof ramen). In de portieken liggen granito vloeren en in de achterwand bevinden zich steeds twee deuren met bovenlichten. In veel gevallen zijn de oorspronkelijk houten deuren met acht panelen nog bewaard. Op de tweede tot vierde bouwlaag zijn rechtgesloten vensters in een regelmatig grid geplaatst, gescheiden door muurdammen die licht risaleren en daarmee als lisenen de gevel geleden. De vensters bevatten oorspronkelijk houten kruiskozijnen en draairamen; in veel gevallen zijn deze echter vervangen door andere invullingen. De gevel wordt aan de bovenzijde afgesloten door een licht geprofileerde houten gootlijst. Alleen bij het middenpaviljoen is er een gepleisterd fries met houten architraaflijst en kroonlijst. Het dak is gedekt met gesmoorde tuiles du nords, en aan de zuidzijde is er een gedeelte waar deze zijn vervangen door mastiek. Kleine houten dakkapellen met platte dakjes staan op het voorschild net boven de goot. Oorspronkelijk bevatten deze een stolpraam, maar in veel gevallen zijn deze vervangen door een enkelruits raam. Aan de achterzijde van het complex zijn er vierlaags uitbouwen met gecementeerde gevels en op elke bouwlaag twee vensters, in een aantal gevallen nog met het oorspronkelijke stolpraam en het zesruits bovenlicht. Tussen de uitbouwen zijn er houten puien met van oorsprong een deur met bovenlicht en zijlichten, in veel gevallen echter gewijzigd. Op de verdiepingen bevinden zich voor deze puien kleine balkons, met van oorsprong houten balustrades met platte spijlen, die in een aantal gevallen zijn gewijzigd.
Interieur
Het interieur van het complex is niet bekeken en niet bij de beoordeling betrokken. Mogelijk is er nog sprake van een monumentwaardige indeling en/of interieurelementen.
Cultuurhistorische context
Het complex is in 1916 gebouwd naar ontwerp van R.A.M. de Heer Kloots, die zelf ook de ontwikkelaar en aannemer was van het project. Van deze persoon zijn verder geen gegevens bekend, behalve dat hij diverse andere wooncomplexen en andere panden in de negentiende-eeuwse ring heeft ontworpen, waaronder enkele samen met zijn broer J. de Heer Kloots, die ook zelfstandig werkte. De meeste van deze panden dateren van tussen 1900 en 1920. Het onderhavige gebouw werd uitgevoerd in een sobere stijl, die door de compositie van volumes en de schaal tamelijk statig is. In de vormgeving streeft De Heer Kloots in feite hetzelfde na als wat De Bazel beoogde met het daar vlakbij liggende complex aan het Van Beuningenplein (1918). De individuele woonhuizen zijn ondergeschikt gemaakt aan een als eenheid vormgegeven geheel. De Bazel zocht daarbij naar een sobere, strakke vorm die geheel persoonlijk is. Een verwijzing naar een vormentaal uit het verleden is er niet in te herkennen, al getuigen de verhoudingen en de ingehouden vormgeving van een klassiek vormgevoel. De Heer Kloots daarentegen, greep in de vormgeving van zijn woningblok in een straat verderop duidelijk terug de Hollands-classicistische architectuur van de achttiende eeuw. Daarop wijst de symmetrische opzet van het complex met midden- en zijpaviljoenen, de dakvorm en de geleding van de voorgevel met basement, lisenen en hoofdgestel. Hij schaart zich daarmee bij een grote groep architecten waartoe onder meer Jan Stuyt, Ed Cuypers en J. Hanrath behoorden. Deze zochten aan het begin van de 20ste eeuw aansluiting bij een periode in de bouwkunst waarin de ambachtelijke traditie van de baksteenbouw nog levend was. Volgens hen zou deze door de industriële revolutie na 1850 verloren zijn gegaan. Veel openbare gebouwen en villa’s leenden zich voor deze vormentaal, zelden echter werd zij naar mijn weten voor een woningbouwcomplex gebruikt. Door de stedenbouwkundige opzet en de architectonische vormgeving is dit woningbouwblok uniek. Een soortgelijk complex komt in heel Amsterdam niet voor.
Conclusie / redengevende omschrijving
Het complex vertegenwoordigt ensemblewaarde omdat het een integraal onderdeel vormt van de vroege invulling van de buurt uit de jaren 1910, die voornamelijk wooncomplexen omvat. Het complex heeft een situationele waarde vanwege de prominente ligging van het middenpaviljoen in de as van de Rochussenstraat. Architectuurhistorische waarde is gelegen in het feit dat het complex volkswoningen is vormgegeven in fraai doorwerkte Hollands-classicistische stijl, hetgeen de architectonische vorm zeldzaam maakt. Ook is het bouwwerk van belang als onderdeel van het oeuvre van de architect-bouwer R.A.M. de Heer Kloots, waarbinnen het een hoogtepunt vormt. Het complex verkeert voor wat betreft het exterieur qua hoofdvorm in gave staat, maar heeft met name wat betreft de vensterinvullingen wijzigingen ondergaan.
Gebruikte bronnen en literatuur
Cammen, H. van der & Klerk, L. de, Ruimtelijke Ordening. Van grachtengordel tot Vinex-wijk, Utrecht, 2003
Van Haaren, M., Hartman, H. & Mattie, E. (red), Atlas van de 19de-eeuwse ring, Amsterdam, 2004
BWT archief stadsdeel west, dossier 27726, 27727 (geraadpleegd juli 2015)