Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Het onderhavige complex bevindt zich in het stadsdeel Noord. De gemeente Amsterdam besloot in het eerste kwart van de 20ste-eeuw dat er in de grondgebieden ten noorden van het IJ naast (scheepsbouw)industrie ook sociale woningbouw moest komen. Het werd bij uitstek geschikt geacht als locatie voor de bouw van verscheidene arbeiderstuindorpen bestaande uit laagbouw eengezinswoningen temidden van een ruime, lichte en groene omgeving. Na een bouwstagnatie vanwege de Eerste Wereldoorlog raakte de ontwikkeling van de sociale woningbouw in een stroomversnelling. De gemeente speelde daarin een onmisbare (financiële) stuwende rol en diens daadkracht werd sterk vergroot onder invloed van de eerste wethouder volkshuisvesting F. Wibaut, wethouder W. Vliegen van Publieke Werken en J.W.C. Tellegen die tot 1915 directeur was van Bouw en Woningtoezicht (BWT) en daarna burgemeester. Vanaf 1914 ging de gemeente ook zelf als bouwer te werk en werd de Gemeentelijke Woningdienst (GWD) in het leven geroepen met A. Keppler aan het hoofd. Keppler was een van de belangrijkste voorvechters van de moderne stedenbouwkundige beginselen voor de stadsuitbreiding en dé man achter de realisatie van de tuindorpen in Noord. Zowel de stedenbouwkundige plannen voor de diverse deelgebieden als de architectonische ontwerpen zijn een samenwerking tussen verscheidene sociaal geëngageerde en vooruitstrevende architecten; van Berlage tot Boeyinga, van Van der Pek tot Leliman en Walenkamp. Het Amsterdam-Noord uit de periode 1910-1940 werd tot in de kleinste details uitgewerkt als een uniek 'sociaal-democratisch' uitbreidingsgebied. De stedenbouwkundige opzet gaat daarbij uit van een hiërarchie tussen grootschaliger verkeersstraten en besloten woonstraten.
De woningbouw startte in 1909 in het zuiden van Noord met de realisatie van de zogenaamde Vogelbuurt; een langgerekte ongelijkvormige zuidwest-noordoost gelegen bouwstrook ten zuidoosten van het Noord-Hollands Kanaal. De stedenbouwkundige structuur van dit gebied laat zich het best typeren als een puzzelstukachtige invulling, die van zuid naar noord steeds overzichtelijker wordt, overeenkomstig de stedenbouwkundige ontwikkelingen in deze periode. In het zuiden vormen ongelijkvormige kleinere en grotere, soms 'opengeknipte', gesloten bouwblokken de invulling. Naar het noorden zijn de woningbouwblokken op weloverwogen wijze gegroepeerd volgens verschillende, hiërarchische stedenbouwkundige patronen. Langs de buitenranden zijn bebouwingswanden gecreëerd die de besloten woonwijken daarachter omsluiten. Het stedenbouwkundige plan voor het middendeel van de Vogelbuurt kwam in 1916 tot stand als resultaat van een samenwerking tussen Keppler, Leliman, Kuipers & Ingwersen en Walenkamp.
Het betreffende complex ligt ten noordwesten van het Zwanenplein. Er is een heldere stedenbouwkundige visgraatstructuur bestaande uit de diagonaal geprojecteerde Koekoeksstraat die van het Zwanenplein naar de Meeuwenlaan loopt met aan weerszijden korte straten die hoor onder een licht knik geplaatst zijn. De stroken met woningen langs deze straten zijn zodoende globaal noord-zuid georiënteerd en de woningen zelf oost-west.
Gebouwtype en geschiedenis op hoofdlijnen
De blokken beslaan twee bouwlagen onder een kap met de nok evenwijdig aan de straat en bevatten een eengezins beneden- en bovenwoningen. De indeling van de woningen komt tot uitdrukking in de gevelindeling; twee-aan-twee gekoppelde deuren die de afzonderlijke woningen ontsluiten, brede vensterpartijen voor de ter weerszijden daarvan gelegen woonruimtes en kleinere vensters boven de deuren of naast de woonruimtes voor trapportalen, natte cellen en slaapvertrekken. Op de koppen zijn de binnenterreinen afgesloten door middel van een bakstenen muur en vierkante, gemeenschappelijke bakstenen bergruimtes van een bouwlaag onder een geknikte omlopende kap. De blokken springen in het midden terug in de rooilijn waardoor er ruimte gecreëerd was voor voortuinen (van oorsprong voorzien van mee-ontworpen bakstenen muurtjes). Door de verkavelingswijze is toetreding van licht en lucht voor de meeste woningen zeer gunstig. Opvallend op dit half-open binnenterrein is de ruime maat van de achtertuinen. De opdrachtgever, de woningbouwvereniging Eigen Haard, had een belangrijk aandeel in de Amsterdamse sociale woningbouwproductie.
Het complex is begin jaren 1980 gerenoveerd.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
Gratama heeft de bouwblokken krachtig vormgegeven door middel van een heldere opzet waarin gevel en dakpartij een gelijkwaardige rol spelen. De gevels zijn uitgevoerd in een beige-kleurig, in kruisverband gemetselde baksteen en strak vormgegeven met spaarzaam toegepaste geometrische belijning in getrapt (uitkragend) metselwerk waarmee gevelvlakken, zoals de omlijsting van entreepartijen, gedefinieerd worden, de overgang tussen gevel en dak geaccentueerd wordt en het plastische en verticaliserende ritme van erkerpartijen versterkt wordt. Er is in het ontwerp gevarieerd in de wijze waarop de voorgevels gecomponeerd zijn. Zo zijn sommige gevels vlak gehouden terwijl bij andere de erkers van de woonruimtes als plastisch geledend element zijn ingezet. Entreepartijen zijn vormgegeven als iets terugliggende elementen of juist in het gevelvlak gehouden maar dan geaccentueerd door een horizontale, uitkragende latei. Op enkele plekken zijn de koppen van woningblokken voorzien van decoratieve, verdiept liggende nisvormige vlakken en natuurstenen tableaus met diervoorstellingen. De dakpartijen met oranje dakpannen zijn vormgegeven als omlopende mansardedaken met in het ondervlak dakkapellen waarvan breedte en plek in relatie staan met de gevelindeling. De sterk overkragende daklijst vormt een belangrijk vormgevend element dat de eenheid tussen de blokken in belangrijke mate bepaalt. De toegang tot dit 'wijkje' is speciaal vormgegeven: op de koppen van de twee blokken aan het begin van de Koekoeksstraat is een decoratief bewerkte horizontale beplanking (schubmotieven en houtsnijwerk met dieren) onder de wolfsdaken aangebracht. Overige originele houten onderdelen als staanders van balkons, deuren en kozijnen met roedjes of ladderramen zijn vrijwel geheel verdwenen. Ook bloembakken onder woonkamerramen en erkers, die bijdroegen aan het evenwichtige gevelontwerp als verticaliserend element, zijn vrijwel allemaal verdwenen. Door de nieuwe, grover omlijste en wit geschilderde dakkapellen heeft het ontwerp ook aan kracht ingeboet. Hiermee heeft het complex een deel van het oorspronkelijke raffinement (vooralsnog) verloren.
De achtergevels van de woningen, waarvan de bovenwoningen goed in het zicht zijn vanaf de straat, zijn zeker even zorgvuldig gedetailleerd als de voorgevels, met name ook middels de overkragende daklijst en van oorsprong beeldbepalende doorlopende balkons. Veel van de oorspronkelijke detaillering is hier echter verdwenen. De schuurtjes met omlopende schilddaken en witte randen. Tot slot zijn de lage schoorstenen in de nok een beeldbepalend ritmerend element.
Interieur
Het interieur van het complex is niet bekeken en niet bij de beoordeling betrokken. Mogelijk is er nog sprake van een monumentwaardige indeling en/of interieurelementen.
Cultuurhistorische context
Jan Gratama (1877-1947) associeerde zich in 1908 met G. Versteeg. Op uitnodiging van H.P. Berlage ontwierpen beide architecten onder meer gemeentewoningen voor de Transvaalbuurt (1916-1919) en het stedenbouwkundige plan van Betondorp in de Watergraafsmeer (1918). De architetectuuur van Gratama en Versteeg wordt in deze tijd gekenmerkt als sobere, geometrisch gevormde architectuur waarin traditionele (landelijke of stedelijke) elementen verwerkt zijn zoals motieven van trapgevels of dominante kappartijen. Gratama verwierf vooral bekendheid als voorvechter van de Amsterdamse School, o.a. middels zijn functie als redacteur van verschillende toonaangevende architectuurtijdschriften, lid van architectuurverenigingen en openbare commissies.
In de opeenvolgende tuindorpen in Noord is een duidelijke ontwikkeling te zien van een compacte, stedelijke verkavelingsstructuur bestaande uit gesloten bouwblokken en een duidelijke scheiding tussen de openbare en privé-ruimte naar opengeknipte bouwblokken en een subtiele overgang tussen openbare, semi-openbare en privé ruimte. De strokenbouwachtige blokken van Gratama nemen een belangrijke plek in in deze ontwikkelingen in Noord.
Conclusie
Het complex vertegenwoordigt stedenbouwkundige waarde omdat het met zijn schaal en opzet stedenbouwkundig zorgvuldig is ingepast en een belangrijk onderdeel vormt van het grotere geheel van de Vogelbuurt. Het complex vertegenwoordigt architectuurhistorische waarde omdat de geknikte overkragende kapvorm en de hoogte van twee bouwlagen typerend en van betekenis zijn voor de tuindorpaanleg. De erkerpartijen met getrapt metselwerk en de rechthoekige (omlijste) portieken zijn kenmerkend voor de architect Gratama evenals de detaillering zoals de erkerpartijen met bloembakken en de oorspronkelijk gemetselde tuinmuurtjes (nu verdwenen). Het complex van Gratama en Versteeg vertegenwoordigt cultuurhistorische waarde omdat het een belangrijke plaats inneemt in de ontwikkeling van de volkshuisvestelijke ontwikkelingen in het eerste kwart van de 20ste eeuw. Met name vanwege de karakteristieke overgangsvorm van het gesloten naar het open bouwblok en daarmee de omgang met de openbare, semi-openbare en privéruimte.
Al met al vormt het complex een samenhangend en uiterst doordacht vormgegeven stedenbouwkundig, architectonisch en volkshuisvestelijk betekenisvol ontwerp van de toonaangevende architect J. Gratama. Ondanks dat er tijdens de renovatie wijzigingen zijn doorgevoerd, doet dit geen wezenlijke afbreuk aan de waarde van het complex en is het in hoofdlijnen nog grotendeels herkenbaar en in gave staat behouden gebleven.
Bronnen en literatuur
Casciatio, M., De Amsterdamse School, Serie Architectuur, 6, Rotterdam, 1991
Gemeente Archief Amsterdam, beeldbank
Meijer, R. (eindred), Atlas Gordel 20-40, Amsterdam, 2000
Ottens, E., Ik moet naar een kleinere woning omzien want mijn gezin wordt te groot, Gemeentelijke Dienst Volkshuisvesting, Amsterdam, 1985
Stieber, N., Housing design and society in Amsterdam, reconfiguring urban order and identity, 1900-1920, Chigago-Londen, 1998