Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Het betreffende deel van de Stadhouderskade behoort tot de Vondelstraatbuurt en maakt deel uit van het stadsdeel Oud West. Deze buurt bestaat behalve uit de in oost-westrichting lopende Vondelstraat uit diverse hierop aantakkende straten als de Roemer Visscherstraat en de Tesselschadestraat, en is aangelegd op initiatief van architecten als P.J.H. Cuypers, J.J.W. van den Biesen en N. Redeker Bisdom. Het gebied werd tezamen met de Vondelparkstrook ingepast in het in 1877 vastgestelde uitbreidingsplan van Publieke Werken. Het op de Stadhouderskade aansluitende deel van de Vondelstraat (tot aan de Vondelkerk) bestond toen al en is aangelegd in 1867-1872.
De Stadhouderskade vormt de oostelijke begrenzing van de Vondelstraatbuurt. Deze in het verlengde van de Nassaukade gelegen drukke verkeersader markeert tezamen met de Singelgracht en de Lijnbaansgracht het tracé van de vroegere omwalling van Amsterdam. De hoge bebouwing langs het hier bedoelde deel van de Stadhouderskade en waartoe ook het onderhavige bouwwerk behoort, fungeert als een scherm ten opzichte van de laat negentiende-eeuwse herenhuizen aan de Vondelstraat e.o. Tegenover dit 'scherm' bevindt zich het Leidsebosje (ter hoogte van de vroegere Leidsepoort) dat de overgang markeert naar de zeventiende-eeuwse grachtengordel en door de verbinding met het Leidseplein wordt gesplitst in twee driehoekige plantsoentjes.
Bedoeld bouwwerk bevindt zich aan de westzijde van de Stadhouderskade en sluit aan de rechterzijde aan op de belendende bebouwing. Links hoekt het gebouw om langs het voorste gedeelte van de Vondelstraat om daar aan te sluiten op laat negentiende-eeuwse herenhuizen. De Vondelstraat is aan de zuidzijde van het betreffende bouwblok gesitueerd. Net als het buurpand aan de rechterzijde (nr. 5-6) sluit het gebouw aan op de rooilijn. Deze gelijktijdig tot stand gekomen panden vormen in hun opzet een harmonieuze eenheid.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
De Amsterdamse architect Foeke Kuipers bouwde dit in 1928 gerealiseerde bouwwerk dat werd opgezet als het centrale verenigingsgebouw van de A.M.V.J., met onder meer een zwembad, logeer- en ontmoetingsruimtes. Het gebouw heeft een samengestelde plattegrond met een gerende en deels geknikte gevel aan de Vondelstraat. Aan de Stadhouderskade telt het bouwwerk acht bouwlagen en aan de Vondelstraat zeven, onder platte daken. Het gebouw wordt langs beide straten ontsloten door diverse ingangen. Aan de Stadhouderskade bevindt zich de hoofdingang, die is gesitueerd tegen de noordelijke bouwmuur.
Op fotomateriaal uit circa 1940 is te zien dat zich in het gebouw toen behalve het A.M.V.J. ook het Hotel Centraal bevond. Uit een foto uit 1971 blijkt dat de jongerenvereniging er toen nog steeds gevestigd was. Later is deze naar een andere locatie vertrokken en tegenwoordig is het gebouw geheel als hotel in gebruik. Het is niet bekend of onderdelen zoals het zwembad behouden zijn gebleven. Renovatie leidde onder meer tot het vernieuwen van vensterinvullingen waardoor roedenverdeling verloren is gegaan.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De verschijningsvorm van het bouwwerk wordt gekenmerkt door een hoge en tamelijk massieve bouwmassa met straatgevels die worden bepaald door een regelmatige en asymmetrische indeling. Langs beide straten hebben de gevels vergelijkbare kenmerken, met onder meer een begane grondverdieping die als basement fungeert. Uit enkele bijzondere details zoals de toepassing van bouwsculptuur blijkt dat de gevel aan de Stadhouderskade is opgezet als een hoofdgevel. Aan de Vondelstraat heeft de gevel een vrij sober karakter. Het metselwerk is uitgevoerd in roodbruine strengperssteen in staand verband. De basementfunctie van de eerste bouwlaag blijkt uit de uitvoering in grijs graniet, met zware penanten tussen de diverse gevelopeningen.
Aan de Stadhouderskade bevatten deze gevelopeningen oorspronkelijke donkergebeitste houten kozijnen. De hier aanwezige vensters zijn van een wisselend formaat. Waar er zich geen balkons boven bevinden zijn de vensters iets hoger doorgestoken. Fraai gebeeldhouwde granieten dekblokken met figuratieve reliëfs wisselen de vensters af. Uiterst rechts bevindt zich de hoofdingang en uiterst links hoekt de gevel via een afronding met een later gerealiseerde serre om naar de Vondelstraat. De bovenverdiepingen worden tot aan de zesde bouwlaag in hoofdzaak gekenmerkt door een acht assen brede vensterreeks. De vensters zijn per as gelegen in terugwijkende gevelvelden, die worden omkaderd door hoge bakstenen penanten die worden beëindigd door granieten dekblokken. De penanten en vensters leveren een fraai spel tussen horizontalen en verticalen. Langs de eerste bovenverdieping sluiten diverse vensters aan op een driezijdig 'balkon' waardoor een plastisch effect is geschapen. Hoekassen met boven elkaar geplaatste smalle vensters met een tweezijdige voorkant omklemmen de vensterreeksen en flankeren langs de bovenste verdiepingen een reeks inpandige balkons. De bakstenen gevelvelden boven de balkons zijn op de scheiding tussen de vensterassen naar voren 'gekruld' waardoor opnieuw een fraai plastisch effect is bewerkstelligd, ditmaal kenmerkend voor het bekronende karakter van de betreffende verdieping. Deze is verder voorzien van een reeks vensters in liggend formaat, afgewisseld door bakstenen dammen met granieten dekblokken. De hierboven gelegen verdieping wijkt terug en is soberder uitgevoerd, met een vensterreeks. Uiterst rechts, in de lengteas van de hoofdingang vormt een as met gevarieerd vormgegeven gevelopeningen de gevelomkadering. Verder sluit hier aan de bovenzijde van de hoofdingang een erker met balkon aan. Uiterst links wordt de hoekafronding bij de Vondelstraat gemarkeerd door een torenachtige opzet. Ter hoogte van de tweede bouwlaag bevindt zich hier een afgeronde hoekpartij met een reeks smalle vensters en aan de bovenzijde een smeedijzeren sierhek. Doordat de hoekpartij vanaf de derde bouwlaag terugwijkt is hier ruimte geschapen voor een inham die wordt gedomineerd door een driezijdige toren met aan de voorzijde een reeks boven elkaar geplaatste vensters. De toren wordt beëindigd door een betonnen sierlijst. Een bijzonder element is het figuratieve granieten beeldhouwwerk dat zich rechts van de toren bevindt en hier een gevelbekronend element vormt.
Langs de Vondelstraat wordt het gebouw gekenmerkt door een langgerekte gevelwand, die aan het begin van de straat een forse knik maakt. Op de begane grond bevinden zich diverse gevelopeningen van een wisselend formaat. De bovenverdiepingen bevatten vergelijkbare vensterreeksen als aan de Stadhouderskade, eveneens binnen terugwijkende gevelvelden tussen hoge bakstenen penanten. Doordat het eerste geveldeel aan de straat hoger is opgezet, bevinden zich hier vier van dergelijke reeksen boven elkaar. Het overige deel van de gevel heeft slechts drie boven elkaar geplaatste reeksen. Hier springen de bovenste verdiepingen trapsgewijs terug, en zijn ze voorzien van vensters met een liggend formaat. Het eerste deel van de gevel heeft een bovenverdieping met inpandige balkons als voornoemd en daarboven een verdieping met vierkante vensters. Doordat de gevel hier een eenheid vormt met voornoemde hoekpartij met toren, vormt deze een omkadering van de gevelwand aan de Vondelstraat, die uiterst links wordt geleed door een licht gebogen geveldeel met vierkante vensters en hoge bakstenen penanten. De bovenste verdiepingen wijken hier terug.
Interieur
Het bouwwerk is niet van binnen bekeken.
Cultuurhistorische context
De Amsterdamse architect Foeke Kuipers is een telg uit een bekend gereformeerd architectengeslacht van Friese origine. Omstreeks 1870 verhuisde de familie naar Holland, waar Foeke alsook zijn broers Tjeerd en Roelof zich ontwikkelden tot vooraanstaande architecten. Foeke Kuipers bouwde onder meer het gebouw Industria aan de Dam (1911) en het hotel De Roode Leeuw aan het Damrak (1912). Verder is hij bekend van het laat negentiende-eeuwse pakhuis aan de Van Diemenstraat 410 (RM) en enkele panden aan de Jan Luykenstraat en de Nieuwezijds Voorburgwal.
Het voormalige A.M.V.J.-gebouw kon worden gebouwd door de inspanningen van dr. J. Eijkman die een vooraanstaande rol speelde binnen deze vereniging. De Amsterdamsche Maatschappij voor Jongemannen vond zijn oorsprong in 1909, als Nederlandse tak van de Y.M.C.A. (Young Men's Christian Association). Deze op gereformeerd-religieuze basis ontstane vereniging richtte zich op het "het geestelijk, lichamelijk en maatschappelijk welzijn van de jongemannen in Amsterdam onder alle klassen des volks" (citaat uit het clubblad De Jonge Man). Na de oorlog werd de naam veranderd in Algemene Maatschappij voor Jongeren, en als zodanig is men nog steeds actief.
De activiteiten concentreerden (en concentreren) zich vooral op sport: zwemmen, basketball, hockey enz. Het centrale gebouw aan de Stadhouderskade herbergde dan ook onder meer een zwembad. Verder waren er een grote zaal met orgel, een studiezaal, een bibliotheek en discussieruimtes. Honderd leden konden er gehuisvest worden.
Kuipers gaf het gebouw een modern karakter door het uit te voeren als hoogbouw en met een betonskelet. Tezamen met het gelijktijdig gerealiseerde buurpand op de nrs. 5-6 (architect F.A. Warners) behoort het tot de vroegste voorbeelden van 'skyscrapers' in Amsterdam. De moderne 'American Style'-uitstraling sluit aan bij de in het interbellum te traceren behoefte om up-to-date te zijn, met het vooruitstrevende Amerika als voorbeeld. Tegelijk echter is in de nadruk op baksteen met diverse plastische elementen de invloed van de Amsterdamse School te zien.
Van een fraai karakter is de granieten bouwsculptuur langs de eerste bouwlaag. Deze is van de hand van Louis Simon Willem van der Noordaa (1894-1945) die ook het keramische beeldhouwwerk maakte voor het buurpand op de nrs. 5-6. Het beeldprogramma sluit uiteraard aan bij de ideeën van de A.M.V.J. Zo zijn uiterst links en rechts reliëfs geplaatst die verwijzen naar de Schepping en het Gericht. Daartussenin worden de verschillende aspecten van het menselijk leven verbeeld: strijd, twijfel, wanhoop, vreugde, verwachting, aanbidding en geloof. Tegen de hoektoren bevindt zich een beeldhouwwerk dat verwijst naar de wederopstanding (de Nieuwe Wereld).
Conclusie
Het in 1928 gerealiseerde gebouw vertegenwoordigt architectuurhistorische waarde als een vroeg voorbeeld van grootschalige en in de vorm van hoogbouw opgezette architectuur in de Amsterdamse binnenstad. In de opzet met een betonskelet en als een gebouw in 'American Style' met invloed van de Amsterdamse School weerspiegelt het object de ideeën over cityvorming zoals die bestonden in het interbellum. Het vooral in de hoofdvorm gaaf bewaard gebleven bouwwerk heeft hoogwaardige esthetische kwaliteiten en is van belang voor het oeuvre van de Amsterdamse architect Foeke Kuipers. Tezamen met het gelijktijdig gerealiseerde buurpand op de nrs. 5-6 maakt het gebouw deel uit van een waardevol stedenbouwkundig ensemble dat als een scherm fungeert bij de aansluiting van de oude binnenstad op de negentiende-eeuwse stadsuitbreidingen. Er is cultuurhistorische waarde doordat het bouwwerk werd gerealiseerd als het zogenoemde A.M.V.J.-gebouw en nog altijd een illustratie vormt van deze vanuit een sociaal-religieuze achtergrond voortgekomen organisatie die een grote rol speelde binnen het Amsterdamse jeugdwerk. Van kunsthistorisch belang is het door de Amsterdamse beeldhouwer Louis van der Noordaa gemaakte beeldhouwwerk langs de eerste bouwlaag als een goed voorbeeld van bouwsculptuur uit het interbellum. De betreffende reliëfs sluiten aan bij de ideeën van de A.M.V.J.
Gebruikte bronnen en literatuur
Archief Bureau Monumenten & Archeologie, Amsterdam
Bakker, M., e.a. (red.), Amsterdam in de tweede Gouden Eeuw, Bussum/Amsterdam 2000
Gemeente Archief Amsterdam, beeldbank
Koopmans, Y., Muurvast & gebeiteld. Beeldhouwkunst in de bouw 1840-1940, Arnhem/Rotterdam 1994 en 1997, resp. p. 130 en p. 190
Linde, M. van der, Het visioen van Eijkman. Dr. J. Eijkman, de Amsterdamsche Maatschappij voor Jongemannen en de vernieuwing van Nederland, 1892-1945, Hilversum 2003 (Passage Reeks deel 22)