Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Het betreffende stadsgedeelte behoort tot het deel van de grachtengordel dat ontstond bij de stadsuitleg van 1613. De bebouwing aan de Lijnbaansgracht 211-218 en Passeerdersgracht 34-38 vormt een bouwblok dat behalve door de Lijnbaansgracht en de Passeerdersgracht, wordt omsloten door de Passeerdersstraat en de Tweede Passeerdersdwarsstraat. Het vanuit één opzet ontstane blok is een fors object dat zich bevindt in een omgeving met andere grootschalige historische (school- en instellings-)gebouwen, maar dat door zijn massieve bouwmassa min of meer een uitzondering vormt in de overwegend door kleinschalige bebouwing bepaalde binnenstad van Amsterdam. De representatieve hoofdgevels zijn gericht op het westen en het zuiden, respectievelijk de Lijnbaansgracht en de Passeerdersgracht. De op het oosten gerichte achtergevel bevindt zich langs de Tweede Passeerdersdwarsstraat.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het uit winkel- en bedrijfsruimtes en bovenwoningen bestaande bouwblok is gerealiseerd op een in hoofdzaak wigvormige plattegrond en kreeg vijf bouwlagen en binnen schilddaken opgenomen zolderverdiepingen. Aan de achterzijde is het blok met uitzondering van de eerste bouwlaag terugwijkend met het effect van een binnenhof. De langs de Passeerdersstraat gelegen kopgevel is smal opgezet en accentueert het wigvormige grondplan. De winkel- en bedrijfsruimtes in de eerste bouwlaag hebben afzonderlijke ingangen. De op de verdiepingen gelegen bovenwoningen zijn bereikbaar via hoge portieken. Rookkanalen sluiten aan op bakstenen schoorstenen die op de nokeinden van de schilddaken zijn geplaatst.
Het blok is in 1939 gebouwd door de Amsterdamse architecten L. Göbel en G. den Hertog. In dat jaar kreeg J. Reijnhoudt toestemming voor het oprichten van "één perceel op het na sloping […] vrijgekomen terrein met bestemming daarvan tot magazijn, showroom, kantoren en 36 afzonderlijke woningen". In 1946 veranderde het Drukkers- Uitgevers- en Reclamebedrijf Cloeck en Moedigh/Calff en Meischke de begane grondverdieping, naar plannen van Göbel en Den Hertog. Ook nu nog heeft het blok winkel-, bedrijfs- en woonfuncties
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur De verschijningsvorm van het bouwblok wordt in hoofdzaak gekenmerkt door de symmetrisch ingedeelde representatieve gevels met een door verticalen (erkerstroken) en horizontalen (vensterreeksen) bepaalde totaalcompositie, en in bruine baksteen (strengperssteen) in Vlaams verband uitgevoerd metselwerk met verzonken voegen. De eerste bouwlaag is een in het zicht liggende hoge souterrainverdieping en werd geheel uitgevoerd in kunststeen waardoor deze fungeert als een basement voor de overige bouwlagen. De breed overstekende houten lijstgoten accentueren de met oorspronkelijke gesmoord-geglazuurde verbeterde Hollandse pannen gedekte schilddaken waarop zich reeksen houten dakkapellen bevinden die feitelijk een bekroning vormen van de diverse vensterassen. In de eerste bouwlaag zijn de gevels aan de Lijnbaansgracht en de Passeerdersgracht voorzien van brede vensters en winkelingangen. Ze worden afgewisseld door hoge en in de tweede bouwlaag doorgestoken getoogde portieken die zijn geaccentueerd met kunststenen negblokken. De portieken bieden via trappenhuizen toegang tot ingangen met oorspronkelijke blankhouten deuren. Ter hoogte van de tweede bouwlaag worden de portieken afgewisseld door smalle en brede vensters, waarvan de brede exemplaren aansluiten op de in de overige bouwlagen gelegen driezijdige erkerstroken. De erkers accentueren het symmetrische karakter van de gevelindelingen en worden afgewisseld door smalle vensters. Een bijzonder accent wordt gevormd door de terugspringende hoekpartij bij de aansluiting van de hier bedoelde gevels. In de eerste bouwlaag bevindt zich hier een opmerkelijk venster met kepervormige zijden. Verder wordt de hoekpartij bepaald door een reeks boven elkaar gelegen balkons met ijzeren hekken. Een vergelijkbare balkonreeks accentueert de smalle kopgevel aan de Passeerdersstraat. De balkons zijn asymmetrisch geplaatst, met links een reeks kleine vensters. Aan de Tweede Passeerdersdwarsstraat bevat de op de rooilijn aansluitende eerste bouwlaag diverse ingangen en vensters. Het 'achtergevelkarakter' van de terugwijkende bouwlagen hierboven wordt gekenmerkt door langslopende balkons met nieuwe hekken. De balkons zijn toegankelijk via puien met een wisselend formaat. Ook de vensters zijn hier gevarieerd opgezet.
Interieur De woningen, winkel- en bedrijfsruimtes zijn niet bezocht. Vanaf de straat was te zien dat de vestibule van het bedrijf aan de Lijnbaansgracht 215 is uitgevoerd in (geaderd) blank en zwart marmer.
Cultuurhistorische context
Het bedrijfs- annex woonblok ontstond ter plekke van de timmerfabriek van W.C. Hülsmann en maakt onderdeel uit van de schaalvergrotingen in de Amsterdamse binnenstad die in eerste helft van de twintigste eeuw plaatsvonden in het kader van City-vorming. Hierbij werd afgeweken van het karakteristieke, in de loop van een eeuwenlang groeiproces ontstane, gevarieerde en overwegend kleinschalige bebouwingskarakter. Vooral vanaf de vroege twintigste eeuw werden bestaande panden op traditionele kavels en met karakteristieke twee of drie vensterassen brede gevels vervangen door grootschalige bouwblokken met woon- en of kantoorbestemmingen. Het ontwerp van Göbel en Den Hertog refereert aan de historische bebouwingscontext (smalle en hoge gevels) door middel van de verticaliserende werking van de erkerstroken en ook het metselwerk in een bruine strengperssteen in Vlaams verband. Verder contrasteert niet alleen de omvang van het gebouw in de directe omgeving, maar ook de krachtige horizontaliserende geleding die tot stand komt door de reeksen van brede vensters, de uitkragende daklijst, de kunststenen plint en het verzonken voegwerk zijn. Tegelijk is deze architectonische uitwerking representatief voor de 'moderne' architectuur zoals die in deze bouwperiode in de gordel 20-40 tot stand kwam. Met name in het horizontaliserende karakter komt de architectuur van F.L. Wright als inspiratiebron ook tot uitdrukking. Over de Amsterdamse architecten L. Göbel en G. den Hertog is vooralsnog geen onderzoek gedaan. Bekend is evengoed dat zij in elk geval in de gordel 20-40 tussen medio jaren '20 en eind jaren '30 verscheidene woningbouwcomplexen realiseerden en waarin het pand aan de Lijnbaansgracht naadloos past.
Conclusie
Het bouwblok is van architectuurhistorisch belang vanwege de uitwerking van het ontwerp dat aansluit op de moderne ontwikkelingen (schaalvergroting, horizontaliserende karakter) en de historische context (verticale geleding, zorgvuldig uitgevoerd metselwerk in strengperssteen). Het gebouw, dat de kop van een gesloten bouwblok omvat, is als een samenhangend geheel vormgeven en heeft daarmee stedenbouwkundige waarde. De stedenbouwkundige waarde van het gebouw komt voorts tot stand door de contrastwerking in de historische omgeving dankzij de grootschalige opzet van basement (souterrain), middendeel (verdiepingen) en breed overstekende pannendaken, dit in tegenstelling tot het diverse bebouwingsbeeld van de directe omgeving. Tot slot wordt de stedenbouwkundige betekenis versterkt door de terugspringende hoekpartij als een markant accent bij de aansluiting van de beide hoofdgevels langs Lijnbaansgracht en Passeerdersgracht.
Gebruikte bronnen en literatuur
Gemeentearchief Amsterdam Beeldbank
Haaren, M. van, e.a. (red.), Atlas van de 19de eeuwse Ring, Amsterdam 2004
Rossem, V. van, De stad gebouwd, en: Vroom, W., De stad behouden, in: Bakker M., e.a. (red.), Amsterdam in de tweede Gouden Eeuw, Amsterdam 2000, resp. p. 36 e.v. & p. 378 e.v.