Stedenbouwkundige context
Het schoolgebouw van de voormalige Berlage- en Meerhuizenschool staat op de kop van het Meerhuizenplein 4 in het stadsdeel Zuid. De school is gesitueerd op de middenas aan de noordkant van dit plein en staat in de rooilijn van de belendende woonblokken die midden jaren negentig gesloopt zijn en vervangen door nieuwbouw. Dat is ook het geval met de woningen aan de oost-, westzijde van het plein. Aan de achterkant van de school stond voorheen nog een ander schoolgebouw, maar dat is gesloopt.
De landschappelijke setting van dit gebied is de Binnendijkse Buitenveldersche Polder van de Gemeente Nieuwer Amstel. Na de annexatie van het gebied in 1896 door Amsterdam heeft H.P. Berlage de eerste stedenbouwkundige plannen gemaakt waarbij zijn tweede plan: Plan Zuid van 1917 door de gemeente goedgekeurd werd en voor een groot gedeelte ten uitvoer gebracht. Dwars op de Amstel werd een brede waterweg gepland: het Amstelkanaal op de grens van het noordelijke en het zuidelijke deel van de uitbreiding, dat de ruggengraat van het plan vormde, met parallel daaraan de Vrijheidslaan. Het Meerhuizenplein, vastgesteld bij raadsbesluit in 1922, ligt tussen het Amstelkanaal en de Vrijheidslaan in. Samenhang tussen openbare ruimte en architectuur was één van de voorwaarden bij de invulling van het plangebied. Dat impliceerde dat de stedenbouwkundige betekenis van het schoolgebouw van evident belang werd, wat tot uitdrukking kwam door de opvallende plaatsing van de school op de middenas van het plein. De school is, doordat het op de kop van het plein staat, van grote afstand en zelfs vanaf de Vrijheidslaan zichtbaar en beeldbepalend. Volgens Berlage moesten pleinen: ‘open pleinen zijn met openbare gebouwen want plein en gebouw zijn er om elkaar’. Het gebouw krijgt door de stedenbouwkundige positie een sterke monumentale uitwerking die van groot belang is voor het aanzicht van het plein.
Het nieuw ontwikkelde, zuidelijke deel van de stad bood ruimte aan de nieuwe vraag aan schoolgebouwen die na de Lager-onderwijswet van 1920 ontstaan was. In Amsterdam zijn er tussen 1920 en 1926 ca 170 scholen gebouwd waarvan een groot gedeelte in Amsterdam-Zuid terecht is gekomen.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het gebouw is in 1925 ontworpen door de Dienst der Publieke Werken van de Gemeente Amsterdam en was bedoeld voor twee scholen voor het Gewoon Lager Onderwijs (GLO), de Berlageschool op Meerhuizenplein 4 en de Meerhuizenschool op no. 4A. Het behoort tot het type corridorschool met lokalen aan één zijde van de gang. Het gebouw bevat veertien lokalen die aan de voorzijde zijn gelegen, per school zeven schoollokalen en daarbij een gemeenschappelijke gymnastiekzaal.
De school heeft een overwegend rechthoekig grondvlak met inspringende en risalerende bouwdelen aan de achterzijde. De plattegrond van de begane grond verschilt van die van de andere verdiepingen, voornamelijk doordat deze aan de achterkant een uitbouw in het midden heeft waarin het gymnastieklokaal opgenomen is. Het gebouw heeft drie bouwlagen met een zolderverdieping onder een plat dak. De gang die de hoofdas van de school vormt heeft een oost-west ligging; de lokalen liggen op het zuiden en hebben zodoende zicht op het Meerhuizenplein.
Aan de westzijde bevond zich op nr. 4A oorspronkelijk de Meerhuizenschool en aan de oostzijde op nr. 4 de Berlageschool. De twee entrees tot de beide, voormalige scholen bevinden zich aan weerszijden van de voorgevel. De Sint Catharinaschool, de gebruiker van het gebouw heeft deze zomer het pand verlaten.
Op de begane grond bevindt zich aan de westkant van het gebouw de entree van de voormalige Meerhuizenschool met in een uitbouw een kleine vestibule met in het verlengde daarvan een gang. Aan de achterkant ligt een trappenhuis en een uitgang naar de open speelplaats. Onder het trappenhuis was de open ruimte oorspronkelijk bestemd voor fietsenberging. Aan de voorzijde zijn twee klaslokalen gelegen met in het midden van het gebouw de gemeenschappelijke gymzaal. Tussen de toiletgroep aan de oostzijde van de kamer van het schoolhoofd en de verdiept liggende gymzaal bevindt zich een ruimte die bestemd was als ‘kleerenbergplaats’. De eerste verdieping van de voormalige Meerhuizenschool had aan de voorzijde twee klaslokalen, daarnaast weer een ruimte, dat bestemd was voor brandstofopslag en kasten en aan de andere kant een gangetje. Daartegenover ligt het trappenhuis en de toiletgroep.
Aan de oostzijde van het gebouw bevindt zich de entree van de voormalige Berlageschool. Deze entree ligt in een inspringend bouwdeel en heeft aansluitend een noord-zuid gesitueerd trappenhuis met aan de oostzijde een fietsenberging. In het verlengde van het trappenhuis bevond zich hier de ‘kleerenbergplaats’ met daarnaast aan de westzijde de toiletgroep en daarnaast de kamer van het schoolhoofd en de achteruitgang. Aan de voorkant zijn ook hier twee klaslokalen gelegen. Op de eerste verdieping had De Berlageschool drie lokalen waarvan die boven de gymzaal groter was. De tweede verdieping was net als de eerste verdieping ingedeeld met ook weer een groot lokaal in het midden van de school.
Vóór 1999 was dit schoolgebouw verdeeld in een school aan de oostkant terwijl de westkant als werkruimte voor ‘Welzijn van het stadsdeel’ gebruikt werd. In 1999 is het hele gebouw wederom als school in gebruik genomen door de Sint Catharinaschool. Op de begane grond is een lokaal van de voormalige Berlageschool tot lerarenkamer verbouwd en de wand van de ernaast gelegen gymzaal is vervangen door een diagonale muur. Ook de toiletten, die tijdens de inventarisatie nog origineel waren, zijn inmiddels vervangen door economisch gebouwde toiletjes met nieuwe tussenschotten, tegels en kunstofgietvloer. Een lokaal op de eerste verdieping is tot secretariaat verbouwd. In de zomer van 2012 heeft de Sint Catharinaschool het gebouw verlaten.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
Het monumentale rechthoekige schoolgebouw met plat dak heeft een middendeel met een klok, dat hoger is dan de ernaast gelegen delen. Het overgrote deel van deze brede, ruime school is opgetrokken in donkergele baksteen, met aan de oostkant een deel in paarsrode baksteen voor het inspringende bouwdeel. Natuursteen is gebruikt voor de afdekking van enkele decoratieve elementen. De wit geverfde, houten kozijnen met roedenverdelingen zijn als compositorisch element uitgebuit.
In het exterieur van het ogenschijnlijk symmetrische schoolgebouw komt de verdeling in twee scholen duidelijk naar voren. Aan weerszijden van het verhoogde middendeel met de gemeenschappelijke gymzaal liggen de lokaalvleugels. Op de hoogste bouwlaag is het middendeel door inspringende en uitkragende delen verbijzonderd. Ook de vensterpartijen accentueren het belang van de middenpartij, omdat zij groter zijn en anders vormgegeven dan die in de lokaalvleugels. Op de begane grond en op de eerste verdieping bevinden zich in het midden van dit centrale bouwdeel twee vierkante, aan elkaar gespiegelde vensters met alleen in de laterale hoeken vierkant negenruits-roedevensters. Het venster op de tweede verdieping is het grootste en is bijzonder vormgegeven. Tussen het middendeel en de lokaalvleugels bevinden zich op de verdiepingen een vierkant venster.
De beide lokaalvleugels hebben elk op alle drie de bouwlagen zes vensters met ramen met een laag geplaatst kalf en roeden in het grote bovenlicht. De hoeken van het gebouw zijn gemarkeerd door concave en convexe bouwdelen. De ingang aan de westzijde bevindt zich in een naar voren stekend convex deel terwijl de oostelijke ingang zich in een concaaf gevormd deel is.
De achtergevel is complex van compositie omdat hij bestaat uit meerdere in elkaar passende geometrische vormen die onder meer de vorm van een L, een T en een I vertonen. Hier is alleen het accent op het middendeel duidelijk herkenbaar doordat het hoger is en een verticale baksteenversiering heeft. In de gevel van de uitbouw met daarin de gymzaal is op de begane grond een groot venster met vijf gekoppelde ladderramen met elk vier rechthoekige ramen met roedenverdeling in de bovenste. Aan weerszijden bevinden zich kleine vierkante toilet- en garderobe- en gangramen.
De kleine raampjes verlichten op elke verdieping de toiletten terwijl de gang grotere vierkante vensters heeft. De zolderverdieping onder het platte dak heeft kleine vierkante ramen die door drie tussendorpels een horizontaal effect hebben.
Interieur
Het interieur is niet meer zoals het oorspronkelijk was en ook de indeling van een aantal lokalen is veranderd. De belangrijkste en fraaiste interieuronderdelen zijn echter nog aanwezig. De beide trappenhuizen hebben trapleuningen met halfronde uitsparingen en een daarin passend siersmeedwerk met sierbollen. De trap is bekleed met comblanchine terwijl de trappaal met zwarte tegels verbijzonderd is. De vloeren zijn betegeld met geelgrijze vloertegels en gedeeltelijk ook met linoleum. In veel lokalen waren tijdens de inventarisatie eind 2003 in de kachelnissen de originele kolenkachels en de kachelschutten nog in gebruik. De gangen met de lokaaldeuren zijn nog oorspronkelijk. De plafonds zijn overal verlaagd.
Kunst
Op de trap van de voormalige Meerhuizenschool bevindt zich een metershoge en brede wandschildering van de kunstenaar Hans van Norden. Het is een kunstwerk met meerdere voorstellingen van katholieke kinderfeesten: Driekoningen op 6 januari, Palmpasen, carnaval en de optocht van Sint Maarten op 11 november.
Het kunstwerk behoort tot de Buitenbeeldencollectie van het Stedelijk Museum en staat bekend onder het nummer: MA 0087 en heeft als titel ‘Folklore’.
De voormalige Berlageschool heeft bij de trap een stenen reliëf door een onbekende kunstenaar gemaakt met portret en profiel van H.P. Berlage met de tekst:
H.P. BERLAGE 21 FEBRUARI 1856 12 AUGUSTUS 1934
Tevens heeft de voormalige Berlageschool op twee trapwanden het kostbare bezit van twee sgraffito-kunstwerken van de bekende Duitse expressionistische kunstenaar Herbert Fiedler. Sgraffito is een oude, uit Italië afkomstige, uitkrab-techniek die in de jaren vijftig herontdekt is en toen weer populair werd. Deze techniek geeft door het uitkrassen een grafisch effect. Ondanks dat ze slechts uit de drie kleuren roomwit, roodbruin en zwart opgebouwd zijn, hebben ze een sterke monumentale werking. Eén van de twee werken stelt een picknick en een zwempartij voor terwijl op het andere werk kinderen verbeeld zijn die spelen met vliegers. De verlaagde plafonds hebben een deel van het werk afgedekt.
De kunstwerken van Fiedler en van Van Norden zijn al in de jaren vijftig gepubliceerd.
Cultuurhistorische context
In Plan Zuid van H.P. Berlage is, zoals vermeld, de samenhang tussen openbare ruimte en architectuur één van de voorwaarden bij de invulling van het plangebied. De stedenbouwkundige betekenis van het schoolgebouw is van groot belang, wat tot uitdrukking komt in de beeldbepalende positie van de school op de middenas van het plein en de lage brede klokkentoren in het centrum van het gebouw. Het gebouw heeft daardoor een belangrijke, monumentale uitwerking.
Dat twee scholen ondergebracht werden in één gebouw was geen nieuwigheid omdat dit in de negentiende eeuw ook al veelvuldig was toegepast. Deze school is één van de eerste scholen waarbij het samenvoegen weer opnieuw, maar nu beter doordacht, werd ingevoerd. De scholen deelden in de jaren twintig een gymlokaal terwijl ze voordien elk een eigen gymzaal hadden.
Behalve dat het gebouw moest bijdragen aan de verfraaiing van het stadsbeeld, heeft ook het beschavingsconcept een rol gespeeld. In de bouwkunst was een schoolgebouw één van de bouwopdrachten waar een architect meer artistieke vrijheid had dan bij woonblokken. Dit uitte zich niet alleen in de evenwichtige compositie van de gevel, maar ook in de gevarieerde achtergevel.
Directeur van de Afdeling Gebouwen, Ingenieur A.R. Hulshoff had een team van bekwame architecten samengesteld die zich over de schoolontwerpen bogen.
Ook het opkomende socialisme was van invloed op het streven om steeds fraaiere scholen te bouwen. De Sociaal Democratische Arbeiders Partij (SDAP) stelde dat elk kind recht had op ontplooiing, zodat het in de toekomst een kans zou krijgen op een beter leven. De scholen moesten mooi zijn om de artistieke smaak van de arbeiders te verbeteren.
Architect Gratama roemde de gemeente in het Bouwkundig Weekblad,’ door het talent van particuliere architecten te benutten voor de kwaliteit van de bouw en de welstand van de nieuwe stad, waardoor iets bereikt wordt wat tot het beste behoort op dit gebied in de wereld en dat door deskundigen dan ook wordt geroemd’. Als illustratie bij zijn artikel heeft hij een tekening van een school toegevoegd.
De monumentale kunst moest schoonheid produceren en bijdragen aan de beschaving van de bevolking. Een groot gedeelte van de bevolking kwam nooit in musea en om de jeugd toch in aanraking met kunst te laten komen werd kunst in schoolgebouwen aangebracht.
De kunstenaar Hans van Norden (1915-2011) volgde zijn opleiding aan de Rijksacademie voor Beeldende kunsten en was beïnvloed door Herbert Fiedler. Van Norden werkte figuratief en was lid van de kunstenaarsvereniging de Vereniging van Beoefenaars van Monumentale Kunsten (VBMK) en de Realisten. Hij was ook bekend omdat hij regelmatig in het vakblad Forum schreef over de relatie tussen kunstenaars en architecten. Later werd hij docent aan de Academie van Tilburg.
De bekende expressionistische kunstenaar Herbert Otto Fiedler is in 1891 in Leipzig geboren en in 1962 in Amsterdam gestorven. Zijn opleiding volgde hij aan de Academie van Dresden en Ecole Julian in Parijs. Na een verblijf in Berlijn vluchtte hij vanwege de Nazi’s in 1934 naar Nederland waar hij zich in Naarden vestigde. Van 1940 tot 1962 verbleef hij in Amsterdam waar hij grote invloed had op de kunstwereld. In 1962 organiseerde directeur Willem Sandberg een grote tentoonstelling over zijn werk en recent, in 2001, is er nog een expositie gehouden vergezeld van een monografie.
Conclusie
Het gebouw heeft stedenbouwkundige waarde vanwege zijn prominente ligging in de wijk en vanwege de doordachte uitvoering als pleinwand. Het gebouw heeft architectuurhistorische waarde vanwege de hoge esthetische kwaliteit van de architectonische vormgeving van in- en exterieur en vanwege de aanwezigheid van oorspronkelijke onderdelen, interieurafwerking en van diverse, monumentale kunstwerken. Het gebouw heeft cultuurhistorische waarde omdat het een representatief voorbeeld is van een dubbele school, van het type corridorschool en omdat het een vroeg voorbeeld is van een schoolgebouw dat werd verfraaid met kunstwerken. Ondanks enkele wijzigingen is het gebouw in zijn indeling en architectonische vormgeving nog in gave staat.
Bronnen en literatuur
Alma, P. (red), Ruimte, beeldende kunst in samenwerking met de architectuur, Amsterdam 1956
Gemeentearchief Amsterdam, Meerhuizenplein
Gratama J, ‘Complex arbeiderswoningen bij het Stadion te Amsterdam’. Bouwkundig Weekblad (1921)
Jansen T. en Jan Rogier, Kunstbeleid in Amsterdam 1920-1940. Dr. E. Boekman en de socialistische gemeentepolitiek. Nijmegen 1983
Spaanstra-Polak B. et al, Teken aan de Wand: Inleiding tot de monumentale kunst in Nederland, Utrecht 1963
Spoelstra Y.W.M., Schoolvoorbeelden. Inventarisatie van Amsterdamse schoolgebouwen 1850-1965, Bureau Monumenten en Archeologie, 2003-2004