Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Het pand is gelegen in het bouwblok dat begrensd wordt door de Herengracht, Oude Spiegelstraat, Singel en Romeinsarmsteeg. De structuur van het bouwblok wordt gekarakteriseerd door de geringe diepte, waardoor er vrijwel geen ruimte voor een binnenterrein is. De bouwblokken aan de oneven zijde van de Herengracht zijn ontstaan na de stadsuitleg van 1585 en later, maar de oorspronkelijke bebouwing is overal vervangen door bebouwing van gemiddeld één tot twee bouwlagen hoger. De schaalvergrotende nieuwbouw van de Gemeentetelefoon uit 1955 in deze straatwand doorbreekt het patroon van kleinschalige bebouwing in dit bouwblok, terwijl aan de andere kant dichtgezette stegen zoals naast 289 als laat-middeleeuwse structuurelementen gezien kunnen worden. Het in de rooilijn gelegen pand volgt in parcellering dit deel van de Herengracht, maar is in bouwstijl en plasticiteit sterk afwijkend. De zichtbare zijgevel volgt het ontwerp van de voorgevel.
Typologie
Kleinschalig onderkelderd kantoorpand, opgetrokken over vier bouwlagen onder een afgeplat schilddak zowel aan de voorgevel als aan de zijgevel twee dakvensters opgenomen. In feite is het pand een interpretatie van het Amsterdamse woonhuis met stoep in langsrichting, souterrain, bel-etage, drie verdiepingen en een (dubbele) topgevel. De tweezijdig afgeschuinde erkers over de volle lengte van de bovenste drie bouwlagen waarborgen voldoende daglichttoetreding in de kantoorruimtes. De ontsluiting van het pand is geheel links via een bordes op de stoep.
Architectonische verschijningsvorm
De voorgevel van het pand is opgemetseld in een rode handvormsteen, de horizontale stroken, de stoep en de toppen van de dakventers kantsteens gemetseld. De onderste strook is opgemetseld vanaf het maaiveld tot aan de vensters van de bel-etage en wordt afgesloten door een hardstenen band, ter rechterzijde beëindigd door een ornament in de vorm van een hardstenen bollende pijlpunt. Het lage keldervenster wordt half ingeklemd door een gecementeerd vlak met daarin kiezels verwerkt. Eenzelfde oplossing is toegepast in de stoep, waarvan de gemetselde borstwering tegen de weersinvloeden wordt beschermd door vlechtingen en dekplaten. Het geplaveide bordesje leidt naar de fraai bewerkte voordeur, geheel in de stijl van de Amsterdamse School. De deur maakt deel uit van een omlijsting waarin ook de twee vensters van de bel-etage zijn opgenomen, de bovenlichten telkens tussen twee kleinere vensters, waardoor een doorlopende vensterstrip is gecreëerd. Het samengestelde kozijn is geplaatst in een vlak van kleine vierkante oranjerode, ongeglazuurde tegels. De bel-etage wordt op de hoeken geaccentueerd door uitkragende blokken diabaas of een vergelijkbare natuursteensoort met aan de onderzijde een console in de stijl van de Amsterdamse School. Op de bovenliggende verdiepingen zijn de hoeken in constructief verband gemetseld. De tussenliggende erkers zijn zowel in horizontale als verticale zin gekoppeld. Verticaal door betonnen stijlen, met een keramische zaagtand, over de knik van de erkervensters. De horizontale koppeling is een eenvoudige betonnen plaat, ondersteund door de aanzetten van de erkers, vormgegeven in de stijl van de Amsterdamse School met keramische druppelornamenten. Op de bovenliggende verdiepingen bestaat de koppeling uit doorgetrokken gemetselde borstweringen, door een betonnen latei afgesloten. In het middenvlak, tussen de erkers, is per verdieping een enkelvoudig venster opgenomen. De strook van waaruit de dakvensters oprijzen, is in zijn geheel overkragend en wordt op de hoeken geaccentueerd door een decoratief bewerkt blok. De twee dakvensters zijn in de vorm van een stijgbeugel, kenmerkend voor de vroege Amsterdamse School. De twee dakvensters aan weerszijden van een H-vormig uitgemetselde schoorsteen vertonen dezelfde vorm. Ook hier is het onderliggende gevelvlak in zijn geheel overkragend met decoratief bewerkte hoekblokken.
Cultuurhistorische context
Ten gevolge van de bouw in 1919 van de oude Telefooncentrale, raakte het pand 'het wapen van Swoll', ook wel 'de Trompetter' geheten, dusdanig verzwakt dat sloop en nieuwbouw onvermijdelijk waren geworden. In vele opzichten is de vervangende nieuwbouw een bijzonder pand. Het is een van de weinige panden op de grachtengordel in de stijl van de Amsterdamse School. Bovendien een vroeg voorbeeld, herkenbaar aan de stijgbeugelmotieven. Daarnaast is het een van de weinige Amsterdamse kantoren - herkenbaar aan de harmonicavensters - in deze stijl, waarbij als grote inspiratiebron natuurlijk het Scheepvaarthuis genoemd moet worden. Los daarvan waren veel nieuwe kantoren op de grachtengordel sowieso niet herkenbaar als kantoor ontworpen. Tot slot is het een van de weinige panden op de gracht, niet zijnde een hoekpand, waarvan ook een deel van de zijgevel is ontworpen. De ontwerper was Mart J. Stam uit Wormer Bouwfirma v/h M. Stam en Zn.), niet te verwarren met zijn beroemde modernistische naamgenoot Mart Stam uit Purmerend. Maar ook de Stam uit Wormer is niet geheel onbekend. Hij was de architect van het nieuwe gebouw in Wormer, ten behoeve van de rijstpellerij Mercurius uit 1919, dat in het kantsteens metselwerk, de stijgbeugelvormen en het zichtbare beton sterke verwantschap vertoont met het Amsterdamse kantoor. Dat laatste element, het zichtbare gebruik van beton, onderscheidt Stam van bekendere Amsterdamse Schoolarchitecten als De Klerk en Kramer.
Conclusie
Het gebouw is architectuurhistorisch van belang vanwege de hoogwaardige esthetische kwaliteiten gelegen in de hoogst originele toepassing van de stijl van de vroege Amsterdamse School. Het gebouw is daarnaast architectonisch van belang vanwege de zichtbare typologische kenmerken van het kantoorgebouw, deels geïnspireerd op het Scheepvaarthuis. Het kleine kantoorgebouw is architectuurhistorisch van belang vanwege de plaats in het (voor zover bekend) kleine, maar kwalitatief zeer hoogwaardige oeuvre van Mart J. Stam uit Wormer. Vanwege bovenstaande kenmerken, met name de combinatie van de toepassing van de Amsterdamse Schoolstijl voor een kantoorpand op de grachtengordel, is sprake van zeldzaamheidswaarde. Het pand is gaaf in hoofdvorm en op onderdelen.
Bronnen
E. van Houten, Geschied-bouwkundige beschrijvingen behorende bij het Grachtenboek van Caspar Philips Jacobszoon, Amsterdam 1962
Spies, Paul e.a. (red.), Het Grachtenboek, Den Haag/Amsterdam 1993
J.C. Loman jr., Atlas van de gemeente Amsterdam in 101 kaarten, Amsterdam 1876