Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
De Nassaukerk heeft een vrije ligging aan de De Wittenkade en wordt aan de achterzijde begrensd door het bij het kerkgebouw horende pand met dienstruimten en woningen. Naast de kerk ligt aan de De Wittenkade no. 109, de kosterij, eveneens met twee woningen. Aan de beide zijkanten ligt het gebouw vrij van de belendende panden. Het kerkgebouw werd gesitueerd in een destijds met loodsen bebouwde gebied, dat nog tot in de tachtiger jaren van de twintigste eeuw als watergebonden werkgebied met kade, goed bereikbaar was vanaf de Nassaukade en de Kostverlorenvaart.
Gebouwtype en korte bouwgeschiedenis
De stichting van de Nassaukerk werd de aanleiding tot de sluiting van drie andere kerken: de Bloemgrachtkerk, de Nieuwe kerk der Afgescheidenen aan de Keizersgracht en de Doklaankerk. Het ontwerp van de Zeister architect H.G. Krijgsman werd geselecteerd na een besloten prijsvraag, die alleen opengesteld was voor architecten die belijdende lidmaten der Gereformeerde Kerk waren. Juryleden waren Tjeerd Kuipers, (voorzitter), B. J. Ouëndag, D. F. Slothouwer en twee leden van de kerkelijke bouwcommissie. Ingekomen waren 53 ontwerpen, waarvan er 25 niet in aanmerking kwamen 'wegens onvoldoende kwaliteiten', van de 28 overgebleven ontwerpen bleven er zeven over. De ingezonden ontwerpen werden tentoongesteld in het Stedelijk Museum van 20-31 mei 1924. De eerste prijs ging naar het ontwerp met motto 'Vrede' van Krijgsman, hoewel het nog wel voor verbetering vatbaar werd genoemd. "Het project voldoet geheel aan het programma, alleen de achterrooilijn wordt voor een klein gedeelte overschreden. Hoewel het denkbeeld van den overdekten ingang kwaliteiten heeft, is de wijze waarop hierdoor de voorhof wordt doorsneden, minder gelukkig. De vorm van het torentje lijkt nog niet geheel geslaagd." Een tweede en derde prijs werd niet toegekend, wel werd het bedrag van de tweede prijs verdeeld over het ontwerp "777" van A. Bakker en "Omhoog" van B.T. Boeyinga.
In 1923 werd de bouwgrond in erfpacht uitgegeven. In afwijking van de regel werd de grond in voortdurende erfpacht uitgegeven, in dit geval toegestaan vanwege het religieuze doel van het gebouw, waarvoor het uitsluitend mocht worden gebruikt.
De bouw werd aanbesteed in maart 1925, in juli 1925 werd de eerste steen gelegd in tegenwoordigheid van burgemeester W. de Vlugt. Op 18 juni 1926 werd de Nassaukerk in gebruik genomen. Van gemeentewege werd in de toren een uurwerk geplaatst.
De Nassaukerk heeft een rechthoekig grondplan, waar binnen inwendig een grieks kruis is ingeschreven. De hoofdvorm wordt bepaald door de steil opgaande en met blauwe pannen gedekte gebroken zadeldaken met topgevels. Op de kruising der kappen staat een vieringtoren. In de hoeken van het kruis zijn de trappenhuizen ingebouwd, die zich uitwendig met mansardekappen presenteren.
Architectonische uitwerking
Exterieur
De Nassaukerk heeft een rechthoekig grondplan met ingeschreven grieks kruis en trapportalen met vier hoge topgevels. Op de kruising van de twee gebroken kappen met blauwe dakpannen staat een met koper beklede vieringtoren. Aan de De Wittenstraat staat het losstaande gebouw voor dienstfuncties en zes woningen, aan de kade staat het gebouw voor kosterij met eveneens zes woningen.
De achtergevel en de vrijliggende zijgevel zijn van helderrode baksteen en zijn ingedeeld in drie zones; een benedenzone met vijf ellipsbogige ramen, inwendig onder gaanderijniveau en een middenzone met vier identieke ramen. De topgevels zijn opgemetseld in siermetselwerk. De geveltoppen worden aan de bovenzijde afgedekt met pannen. Op de kruising van de daken rust de toren die een hoogte van 24 meter bereikt en die is opgebouwd uit een vierkante, met leien belegde onderbouw gebogen torenhelm op een lage tussenbouw waarin de openingen voor de galmgaten zijn ingevoegd. De torenhelm is bekleed met koperen platen en is aan de vier zijden voorzien van wijzerplaten. Op de helm rust een windwijzer met vergulde haan. In de hoeken van de kruisarmen zijn vierkante uitbouwen opgemetseld voor de inwendige trappenhuizen. Mansardekappen, nu belegd met kunstleien, bekronen deze uitbouwen. De gesloten onderbouw wordt afgesloten met een vensterzone met drie en twee ladderramen.
Interieur
Het interieur heeft een houten kruisgewelf met ellipsboogvormige ramen en gaanderijen in de armen. Preekstoel, kerkenraadbanken en orgel vormen één compositie. Samen met de dubbele lichtkroon en de banken voor de gemeenteleden behoren zij tot de oorspronkelijke inrichting. De inwendige ruimte wordt gevormd door drie gelijke armen van het kruis, die aan drie kanten zijn voorzien van ingebouwde gaanderijen. De vierde ondiepe arm herbergt de aandachtswand waar de opstelling naar toe is gekeerd. De paraboolvormige overspanning van de kruisarmen is met eikenhouten schroten betimmerd; op de kruising snijden beide armen elkaar en vormen een kruisvormige overspanning. De gewelven rusten op een ongebruikelijke wijze op balken parallel aan de zijwanden. Er valt veel licht in de ruimte door de ramen boven de gaanderijen, extra licht valt door de ramen onder de gaanderij van de vrijstaande zijgevel tegenover het podium. Deze ramen hebben een licht gekleurde beglazing in glas-in-lood. De wanden zijn witgepleisterd, de basis en de steunpunten van de kruisspanten zijn van helderrode baksteen. De gaanderijen rusten op de zijwanden en hebben een enkele in het midden naar achteren geplaatste houten pijler. De vloer rust op langs- en dwarsbalken, die evenals de gesloten borstweringen lichtgroen zijn geschilderd. Het centrum van de ruimte ligt tegen de zijgevel aan de kant van de Eerste Nassaustraat, waar het podium staat met preekstoel en ouderlingbanken. Aan de zijkanten zijn in deze ondiepe arm gaanderijen aangebracht, die verlicht worden van de achterkant. De kappen boven deze gaanderijen worden als het ware in hun neerdaling gestremd door een abrupte beëindiging op balken. Een borstwering van helderrode baksteen scheidt aan de zijkanten het podium van de kerkruimte. De preekstoel heeft een gemetseld basement van helderrode baksteen met een borstwering van houten panelen en vormt één geheel met het boven het klankbord opgestelde orgel. Het instrument is opgesteld in een kas die als een triptiek ingedeeld is in drie pijpenvelden: een middenpartij, verdeeld in twee velden, met wimpergen bekroond en twee langwerpig rechthoekige zijvelden. De ruimte wordt verlicht door een dubbele houten kroon aan een smeedijzeren bovenstel waarin lichtpunten zijn bevestigd. Het meubilair bestaat nog voor een groot deel uit de oorspronkelijke opklapbare banken, vervaardigd door Rothuizen te Heelsum.
Cultuurhistorische betekenis
De protestantse kerkelijke bouwkunst kenmerkt zich door het veelvuldig gebruiken van de centraalbouw. Deze traditie die teruggaat tot de zestiende en zeventiende eeuw werd voortgezet in de achttiende en negentiende eeuw. De Nassaukerk sluit aan op deze traditie en vooral op het negentiende-eeuwse type waarvan de plattegrond gebaseerd was op het grieks kruis, uitwendig met hoge topgevels en inwendig met de trappenhuizen in de hoeken. In het interbellum was deze plattegrond ook de grondslag voor de meer vernieuwende ontwerpen van Egbert Reitsma en Berend Tobia Boeyinga. In het materiaalgebruik en de vormgeving sloot Krijgsman aan bij de architectuur van de Amsterdamse School, waarvan Reitsma en Boeyinga de belangrijkste architecten waren voor de gereformeerde kerkenbouw. Interessant is de prijsvraag voor deze kerk. Drie prijzen werden toegekend, waarbij het winnend ontwerp werd uitgevoerd. De gedeelde tweede prijs werd toegekend aan de ontwerpen van Bakker en Boeyinga. Het ontwerp van Bakker werd uiteindelijk in Dordrecht gerealiseerd (Julianakerk), terwijl Boeyinga's ontwerp in Haarlem werd gebouwd (Kloppersingelkerk).
In de stichting van de Nassaukerk kwam de protestantse visie op de nationale geschiedenis tot uiting waarin in het bijzonder de hervormde kerkbouw en in iets mindere mate die van de gereformeerden in het teken stond van de Reformatie als begin van Nederland als onafhankelijk staat: "het Calvinisme den oorsprong en waarborg onzer constitutionele vrijheden". Juist in het Interbellum verscherpte zich de verzuiling, herbewapend met oude nationalistisch-historische waarden tegenover het katholicisme en de secularisatie. De woorden die gesproken werden bij de eerste steen legging waren in dit opzicht een krachtig statement. Er werd op 10 juli, de geboortedag van Calvijn en sterfdag van Willem van Oranje, een direct verband gelegd met de naam van het kerkgebouw en de boodschap die daar zou worden verkondigd "tegen ongeloof en revolutie".
Conclusie
De Nassaukerk is van algemeen belang vanwege de architectuurhistorische waarde door de vormgeving in verstrakte Amsterdamse School en vanwege het gaaf bewaarde interieur van de kerk. Daarnaast is van het stedenbouwkundige van waarde als beeldbepalend gebouw aan de De Wittenkade.
Bronnen en Literatuur
Prijsvraag voor een kerkgebouw der Gereformeerde kerk te Amsterdam, Juryrapport, Bouwkundig Weekblad 45, 1924, 171-176
Gemeenteblad 1923, I, voordracht no. 225, d.d. 6 april 1923, "Erfpachtsuitgifte van een terrein, gelegen aan o.a. de De Wittenstraat", voor een kerkgebouw met twee percelen, elk met dienstvertrekken met drie afzonderlijke woningen.
De Standaard, 14 maart 1925, GAA, Persdocumentatie
Algemeen Handelsblad, 7.10.1925, GAA, Persdocumentatie