Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Het complex is gelegen in de wijk de Baarsjes, die zich ten westen van de oude binnenstad en het Westerpark bevindt. De in noordzuidrichting stromende Schinkel en Kostverlorenvaart vormen de oostelijke wijkbegrenzing. Het gebied maakte tot de annexatie door Amsterdam in 1921 deel uit van de gemeente Sloten en stond bekend als de Baarsjespolder. De Kostverlorenvaart markeerde de grens tussen Amsterdam en Sloten, met aan de zogeheten Wiegbrug de later gesloopte herberg De Drie Baarsjes. Aan de hier gelegen buurtschap Baarsdorp of De Baarsjes heeft het latere stadsdeel zijn naam te danken. De in 1901 door een stenen exemplaar vervangen Wiegbrug sluit aan op de Admiraal De Ruyterweg, waaromheen al voor 1921 woon- en industriebebouwing bestond. Nadat het gebied binnen de Amsterdamse gemeentegrenzen was opgenomen ging de Baarsjespolder in het kader van de stadsuitbreidingen een nieuwe woonwijk vormen, als onderdeel van de gordel 20-40 met onder meer bebouwing in Amsterdamse Schooltrant.
De aanleg en ontwikkeling gebeurde in het kader van het Plan-West dat grofweg is uitgevoerd in 1922-1926. Het Plan-West werd in juni 1922 gepresenteerd door de zogeheten ‘Commissie van Drie’ die werd gevormd door de architecten J. Gratama en G. Versteeg en de directeur van de afdeling gebouwen van Publieke Werken, A.R. Hulshoff. In de planvorming was uitgegaan van de uitbreidingsplannen die nog door de gemeente Sloten waren gemaakt. Ze werden aangepast, maar de Hoofdweg bleef de beoogde centrale verbindingsas. De Commissie van Drie werkte de plannen tot in de details uit en richtte zich onder meer op de breedte van de straten, de diepte van de huizenblokken enz. Net als in het vermaarde Plan-Zuid van H.P. Berlage uit 1915-1917 werd uitgegaan van een einheitliches Blockfront, met zorgvuldig uitgedachte straatwanden waarin hoogteaccenten en andere details garant zouden staan voor een harmonieuze ritmische indeling. Eveneens geheel in de lijn van Berlage zijn de pleinen die als markante focus- en ontmoetingspunten in de wijk werden aangelegd.
De onderhavige woningblokken maken deel uit van twee grotere bouwblokken met binnenterreinen en liggen aan weerskanten van de in noordzuidrichting lopende Hoofdweg, tussen de Willem Schoutenstraat (zuidzijde) en het Mercatorplein (noordzijde) met de hierop aansluitende Cabralstraat. Het westelijke blok wordt langs de westzijde begrensd door de Van Spilbergenstraat. Langs de oostzijde van het tweede blok bevinden zich het Magalhaensplein en de Hudsonstraat. De twee blokken geleiden de bewoners en wijkbezoekers naar het Mercatorplein waarvoor de Hoofdweg een toegangslaan vormt. Zowel langs deze weg als langs de zijstraten zijn de blokken verlevendigd met markante hoekpartijen die een opvallend stedenbouwkundig accent vormen. De verder vooral door een ritmisch karakter en enkele markante accenten bepaalde gevelwanden accentueren de betekenis van de Hoofdweg als toegangslaan. Bij de aansluiting op het Mercatorplein is het westelijke blok verbonden met één van de door H.P. Berlage ontworpen ‘poortgebouwen’ van dit plein. Dat de tegenover elkaar liggende woningblokken verder door dezelfde architect zijn ontworpen past in het beleid van de Commissie van Drie om zoveel mogelijk eenheid in de diverse gevelwanden te verkrijgen. Ook elders in de wijk komt dit voor.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Alhoewel er eerder plannen waren gemaakt door Z.D.J.W. Gulden en M. Geldmaker leverde architect G.J. Rutgers het definitieve ontwerp. De N.V. Bouwmij. “De Berk” bouwde de woningblokken. Het in 1924-1925 gerealiseerde complex bestaat uit etagewoningen voor de arbeidersklasse. Waar de blokken aansluiten op de zijstraten en langs de volle breedte van het bouwdeel aan de Cabralstraat zijn er (deels voormalige) buurtwinkeltjes.
Beide blokken hebben een rechthoekige plattegrond. Ze tellen in hoofdzaak vier bouwlagen en hebben platte daken. De benedenwoningen worden ontsloten door aan de straat gelegen eigen ingangen. Ze maken deel uit van gekoppelde ingangspartijen die ook de ingangen van de bovenwoningen bevatten en welke toegang bieden tot de trappenhuissecties. De diverse winkels hebben puien met een bijbehorende winkeldeur. Door vernieuwing en renovatie ging de originele detaillering deels verloren. Het merendeel van de ramen sluit evenwel aan bij de oorspronkelijke opzet. Het authentieke karakter van het complex is goed herkenbaar gebleven.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
Aan beide zijden van de Hoofdweg wordt de verschijningsvorm van de woningblokken bij een eerste oogopslag vooral gekenmerkt door een tamelijk massieve opzet met schier eindeloze vensterreeksen. Het metselwerk in genuanceerde baksteen vormt een contrastrijk kader voor de vele vensters die doordat ze zijn geordend in langgerekte en ononderbroken doorlopende stroken de breedtewerking van de gevelwanden accentueren. Langs de Hoofdweg worden het horizontale lijnenspel en de ‘voortstuwende werking’ richting Mercatorplein versterkt door de witgeschilderde geveldammen tussen de vensters van de vierde bouwlaag. Deze bouwlaag vormt welhaast een mezzanino terwijl de tweede en derde bouwlaag met hun in tweetallen gekoppelde vensters eerder het karakter hebben van een bel-étage. Op de begane grond vallen vooral de ingangsportieken op, met granitovloertjes en langs de hoeken verlevendigd met enig siermetselwerk. Telkens twee portieken worden afgewisseld door een portiek die is gecombineerd met een hierboven gelegen erker. De langs de oksels kwarthol afgeronde erkers leveren langs de Hoofdweg een verticaal accent als een contrast voor de breedtewerking van de gevelwanden. Ingetogen siermetselwerk alsmede sierbollen langs de balkons aan de bovenkant van de erkers maakt hen tot markante gevelaccenten.
Stedenbouwkundige focuspunten zijn vooral de hoekpartijen bij de aansluiting op de zijstraten. Langs de Willem Schoutenstraat maken deze deel uit van een symmetrische gevelwand, als kopzijde van de betreffende woningblokken en met geïntegreerde hoekwinkeltjes. Afgeronde hoeken en ‘torens’ geleden hier de verspringende en tamelijk robuuste bouwdelen, waarbij de twee bovenste bouwlagen terugspringen. Vooral door deze hoekpartijen eisen beide woningblokken de aandacht op. De halfronde houten erkers ter hoogte van de derde bouwlaag omklemmen de hoekpartijen en vormen langs de Willem Schoutenstraat het eindpunt van een vensterstrook. De aan de lengtezijden van de blokken langs de tweede, derde en vierde bouwlaag doorlopende erkerstroken zijn vergelijkbaar opgezet maar nu in baksteen. Ze leveren een verticaal accent dat wordt versterkt door de combinatie met een vijflaags toren. Dat de hoekpartijen als belangrijke stedenbouwkundige accenten fungeren blijkt behalve uit hun geleding ook uit de risalerende opzet ten opzichte van de via balkons op de torens aansluitende gevelwanden.
Het westelijke woningblok is aan de noordelijke kopzijde zoals gezegd gekoppeld aan één van Berlage’s poortgebouwen langs het Mercatorplein. Langs de Hoofdweg en Cabralstraat sluit Rutgers’ ontwerp voor de kopzijde van het oostelijke woningblok hier in hoofdlijnen op aan. In plaats van een plastische opzet met afgeronde hoeken is er juist gekozen voor een vrij massieve opzet met afgeschuinde hoeken. Een in de oksel van de verspringende hoekpartij gelegen bouwdeel creëert een levendig en contrastrijk effect dat door de hier toegepaste afgeschuinde hoek evenwel minder ‘zacht’ is dan de plastisch afgeronde hoeken langs de Willem Schoutenstraat. Schuine zijden bepalen bovendien de verticale erkerstrook waarmee de hoekbebouwing op de terugspringende gevelwand langs de Hoofdweg aansluit. Winkelreeksen leiden het oog vanaf de Hoofdweg naar de Cabralstraat om daar aan te sluiten op een risalerend bouwdeel bij de aansluiting op de Hudsonstraat.
Interieur
Het complex is niet van binnen bekeken.
Cultuurhistorische context
Gerrit Jan Rutgers (1877-1962) begon zijn carrière als zelfstandig architect in 1912 en werd vooral bekend vanwege zijn latere werk in de periode van de ‘Amsterdamse school’. Rutgers was uitermate productief, vooral in het ontwerpen van woonblokken in de Gordel 20-40. Hij was dan ook zeer ervaren in het creëren van grote woningbouwcomplexen, maar is ook bekend van diverse vrijstaande en dubbele villa’s. Verder realiseerde hij een aantal grootschalige gebouwen in de binnenstad, zoals aan de Vijzelstraat het Grand Hotel Centraal (nu Grand Hotel Carlton) uit 1925-1929, en de uitbreiding van het American Hotel (1928). Van zijn niet-Amsterdamse projecten is een blok middenstandswoningen in Arnhem bekend. In het Gemeentelijk Monumenten Project zijn van zijn hand verschillende objecten opgenomen waaronder de complexen Vijzelstraat 22-28/Herengracht 513, Rooseveltlaan 69-213/Maasstraat 135-156 en de complexen aan de Amstelkade 148-165, Scheldestraat 2-26, Churchilllaan 228-260, Sloestraat 1-15 en Amstelkade 145-147, Scheldestraat 1-21, Churchilllaan 140-226.
In het ontwerp van de onderhavige woningblokken ‘vertaalde’ Rutgers de Amsterdamse School in vrij vlakke en beheerste gevelwanden. De afgeronde hoekpartijen en erkers bij de aansluiting op de Willem Schoutenstraat zijn karakteristiek voor de gebruikelijke plastische vormentaal van de Amsterdamse School. Langs de gevelwanden herhaalde Rutgers dit in de concave oksels van de gemetselde erkers. De op de stedenbouwkundige werking gerichte ritmering van de gevels en hoekpartijen wordt door de diverse plastische details op een geraffineerde wijze geaccentueerd.
Conclusie
Het complex vertegenwoordigt ensemblewaarde omdat het door zijn schaal en opzet een uitgesproken stedenbouwkundig karakter heeft, dat van belang is als een markante omsluiting van de Hoofdweg. De stedenbouwkundige functie wordt benadrukt door de markante vormgeving met ritmisch ingedeelde gevelwanden en opmerkelijke hoekpartijen die door hun deels verspringende en afgeronde opzet het verloop van deze straat volgen. Vanaf de Willem Schoutenstraat vormen de woningblokken een poortgebouw langs de als een toegangslaan naar het Mercatorplein leidende Hoofdweg. Aan de Willem Schoutenstraat zelf is uitgegaan van symmetrische kopgevels die een fraaie eenheid vormen met de verspringende hoekpartijen. In zijn opzet sluit het complex aan bij de stedenbouwkundige ideeën zoals die vooral door H.P. Berlage en de verschillende architecten van de Amsterdamse School waren ontwikkeld en onder meer tot uiting komen in Plan-West waarnaar het betreffende deel van de Baarsjes is ontwikkeld en opgezet. De hier bedoelde gevelwanden verhouden zich als monumentale decorstukken langs de Hoofdweg. Het complex heeft architectuurhistorische waarde vanwege de doordachte compositie van de bouwvolumes en de afzonderlijke gevels, en de verzorgde detaillering met opmerkelijke accenten zoals portieken, erkerpartijen en enkele met balkons gecombineerde ‘hoektorens’. Het in de hoofdvorm maar ook in de detaillering vrij gaaf behouden gebleven complex is een goed voorbeeld van het werk van de vooraanstaande Amsterdamse architect G.J. Rutgers, één van de vertegenwoordigers van de Amsterdamse School.
Gebruikte bronnen en literatuur
Archief Bureau Monumenten & Archeologie, Amsterdam
Casciato, M., De Amsterdamse School, Rotterdam 1991, p. 231
Gemeente Archief Amsterdam, beeldbank
Heijdra, T., Bos en Lommer & De Baarsjes. De geschiedenis van Amsterdam-West, Alkmaar 2004
Meijer, R. (eindred), Atlas Gordel 20-40, Amsterdam 2000
Stissi, V., Amsterdam, het mekka van de volkshuisvesting. Sociale woningbouw 1909-1942, Rotterdam 2007