Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Het Haarlemmerplein maakt deel uit van de stadsuitbreiding van Amsterdam in 1613 en sluit aan op de Haarlemmerstraat en Haarlemmerdijk die een belangrijke verbindingsweg vormden tussen Amsterdam en Haarlem. In 1892 stemde de gemeenteraad in met het plan om het terrein tussen de op het Haarlemmerplein aansluitende Korte Marnixstraat en de Korte Marnixkade te bebouwen. Kort hierna ontstonden in deze omgeving aaneengesloten gevelwanden met meerlaags bebouwing. Het hoekpand aan het Haarlemmerplein 31/Korte Marnixstraat 2 maakt deel uit van deze bebouwing en is gelegen in een bouwblok dat behalve door het Haarlemmerplein en de Korte Marnixstraat wordt omsloten door de Brouwersgracht en de Korte Marnixkade. Het gebouw vormt een onderdeel van een aaneengesloten gevelwand met vergelijkbaar vormgegeven bebouwing en markeert door het iets hoger doorgestoken dak en door de afgeschuinde hoekpartij met erker de aansluiting op Haarlemmerplein en Korte Marnixstraat. Ook de erkerpartij tegen de gevel aan de Korte Marnixstraat is een markant onderdeel binnen de betreffende gevelwand die buiten bedoeld gebouw geen erkers kent.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het reeds lang als een café in gebruik zijnde winkelhuis met bovenwoningen is gerealiseerd op een rechthoekige plattegrond en telt vier bouwlagen en een zolderverdieping die is opgenomen in een omlopend afgeplat schilddak. De café-ingang is gesitueerd in de afgeschuinde hoekpartij. Een tweede ingang bevindt zich centraal in de cafépui langs de Korte Marnixstraat. De ingang van de woningen is enerzijds aan deze straat gesitueerd, aansluitende op de zuidelijke bouwmuur. Anderzijds bevindt zich een op een trappenhuis aansluitende ingang aan het Haarlemmerplein, die aansluit op de westelijke bouwmuur. Vanaf de straat zijn geen rookkanalen zichtbaar.
Het pand dateert uit 1894 en is ontworpen door de aannemer-architect W.J. Appen. In januari 1894 verleenden B&W aan de makelaar C. Boendermaker (namens H.C. Janus) toestemming voor het bouwen van het betreffende winkelhuis. In 1929 vond een verbouwing plaats, toen de winkelfunctie (banketbakkerij) werd gewijzigd in een cafébestemming. Architect Fred. Huisman jr. tekende het ontwerp voor de toen gerealiseerde cafépuien langs de eerste bouwlaag. Tegenwoordig is het gebouw nog steeds in gebruik als een café met bovenwoningen. Uit vergelijking met de bouwtekeningen (Gemeentearchief Amsterdam Beeldbank) blijkt dat de diverse dakkapellen oorspronkelijk een decoratieve bekroning hadden.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur De verschijningsvorm van het gebouw wordt gekenmerkt door een hoge bouwmassa met een omlopende cafépui in gepolijst graniet die als een basement fungeert voor de woonverdiepingen met op de Hollandse Renaissance stoelende gepleisterde sierdetails binnen bakstenen gevelvelden. De hoekerker alsmede de erker langs de Korte Marnixstraat vormen markante accenten die de hoogtewerking van het gebouw onderstrepen. De gevels werden gemetseld in roodbruine baksteen in kruisverband en zijn doorspekt met gepleisterde speklagen. Een fors hoofdgestel met een kroonlijst die ter hoogte van de diverse vensters wordt ondersteund door sierconsoles vormt de beëindiging van de gevels.
De omlopende en in een sobere maar expressieve Amsterdamse Schooltrant vormgegeven cafépui heeft penanten in blokverband en bevat rechthoekige gevelopeningen met enkelruits ramen en van glas-in-lood voorziene bovenlichtreeksen. In de ingangen bevinden zich oorspronkelijke deuren. De hoekerker is uitgevoerd in hout en verlevendigd met sierlijsten. De bovenlichten van de erkerramen zijn gevuld met glas-in-lood. Een fors hoofdgestel waarop een rijk gedecoreerde dakkapel aansluit vormt de markante beëindiging van de erker. De drie vensterassen brede gevel rechts van de hoekerker (langs het Haarlemmerplein) is per bovenverdieping ingevuld met drie vensters waarvan de exemplaren in de tweede en derde bouwlaag worden ontlast door een gepleisterde latei en een bakstenen segmentboog met gepleisterde geboorte- en sluitstenen. De vensters zijn gevuld met oorspronkelijke schuiframen met glas-in-lood in de bovenlichten. Het op de gevel aansluitende dakschild is gedekt met mastiek en bevat een bakstenen dakkapel met gepleisterde detaillering en een ijzeren hijsbalk. Sierobelisken flankeren de dakkapel.
Zijgevel De zijgevel aan de Korte Marnixstraat bevat uiterst links een binnen gepleisterde gevelgeleding opgenomen woningingang. Rechts hiervan bevinden zich tweemaal twee boven elkaar geplaatste vensters. Boven deze gevelopeningen sluit een langs de woonverdiepingen doorlopende houten erker met niet-oorspronkelijke ramen aan op de gevel. Deze is breed van opzet en voorzien van decoratieve stijlen en een fors hoofdgestel waarboven een houten dakkapel met een timpaan, klauwstukken en hijsbalk is geplaatst. De twee vensterassen die zich rechts van de erker bevinden bevatten per woonverdieping enerzijds twee dicht naast elkaar geplaatste vensters en anderzijds telkens één venster. Ze zijn vergelijkbaar uitgevoerd als langs het Haarlemmerplein en gevuld met oorspronkelijke schuiframen met glas-in-lood in de bovenlichten. Rechts is de gevel blind en per bovenverdieping voorzien van een gepleisterd sierelement in de vorm van ruiten en een cartouche. Op het met mastiek gedekte dakschild sluit behalve de reeds genoemde houten dakkapel ook een bakstenen dakkapel aan, met een rijke gepleisterde detaillering en een hijsbalk.
Interieur Het gebouw is van binnen niet bezocht. Vermoedelijk bleven diverse historische interieurelementen behouden.
Cultuurhistorische context
Het winkelhuis met bovenwoningen is gebouwd als een onderdeel van de in de late negentiende en vroege twintigste eeuw gerealiseerde bebouwing in het op de Korte Marnixstraat aansluitende gebied. De uitgifte van gronden leidde hier tot tal van bouwprojecten die werden ontwikkeld door aannemers en architecten. De architect van bedoeld bouwwerk, W.J. Appen, was timmerman van beroep en zal één van de vele aannemer-architecten zijn geweest die de ontwerpen leverden voor nieuw te bouwen objecten. Appen ontwierp ook de nabijgelegen bebouwing aan de Korte Marnixstraat 5-7 & 6-10.
De langs de Korte Marnixstraat gerealiseerde gevelwanden worden gekenmerkt door een op de Hollandse Renaissance stoelende vormentaal, met onder meer speklagen en sluitstenen. In de opzet van Haarlemmerplein 31 met een afgeschuinde hoekpartij met erker is dit bouwwerk een belangrijk stedenbouwkundig accent. In 1901 zou op de tegenoverliggende straathoek eveneens een winkelhuis met een dergelijke hoek worden gebouwd (nr. 29), waardoor beide gebouwen op een markante wijze de toegang tot de Korte Marnixstraat accentueren. Van een bijzondere betekenis is de in Amsterdamse Schooltrant uitgevoerde cafépui van nr. 31, naar ontwerp van Fred. Huisman jr. Het expressieve karakter en de keuze voor materialen als hout en gepolijst graniet zijn kenmerkend voor de vormentaal van de Amsterdamse School. Dit geldt ook voor de decoratieve bovenlichten met glas-in-lood.
Conclusie
Het bouwwerk is van architectuurhistorisch belang vanwege de esthetische kwaliteiten van het in een Hollands-renaissancistische trant vormgegeven ontwerp, met rijk gedetailleerde gevels, markante erkers en een in Amsterdamse Schooltrant vormgegeven cafépui die in de binnenstad zeldzaamheidswaarde vertegenwoordigt. Het gebouw is bovendien van belang als een zowel in de hoofdvorm als de detaillering overwegend gaaf bewaard gebleven voorbeeld van een representatief vormgegeven winkelhuis met bovenwoningen uit de late negentiende eeuw. Verder is er stedenbouwkundige waarde door de toepassing van een afgeschuinde hoekpartij met erker waardoor de hoek met de Korte Marnixstraat wordt gemarkeerd. Tezamen met het van een vergelijkbare hoekpartij voorziene bouwwerk op de tegenoverliggende straathoek accentueren bedoelde gebouwen de toegang tot deze straat.
Gebruikte bronnen en literatuur
Archief Bureau Monumenten en Archeologie, Amsterdam
Eck, J. van, De Amsterdamse schans en de Buitensingel, Amsterdam 1948, p. 47-48
Gemeentearchief Amsterdam Beeldbank