De vier middenstandswoningen in twee twee-onder-één-kap woonhuizen (1924) van B.T. Boeyinga zijn gelegen aan de rand van Tuindorp Oostzaan. Tesamen met de vrijwel identiek vormgegeven 'dokterswoning' op nr 187 (Rijks Monument) vormen ze een ensemble dat stedebouwkundig en architectonische de overgang markeert van de oude landelijke bebouwing aan de Oostzanerdijk naar het begin 20ste eeuwse tuindorp, waarvan ze een direct onderdeel van uitmaken. Vooral de architectonische uitwerking, een combinatie van traditionele landelijke elementen met typische Amsterdamse-Schooldetails, is bijzonder en heeft geresulteerd in krachtige, uitgebalanceerde ontwerpen. Verder nemen de monumentwaardige villa-achtige woonhuizen een belangrijke plaats in in het vroege oeuvre van de voor Amsterdam-Noord belangrijke architect Boeyinga.
Stedebouwkundige context
De vier middenstandswoningen aan de Kometensingel 179-185 liggen, samen met de 'dokterswoning' (Rijks Monument) waarmee zij een ensemble vormen, op de grens van het tussen 1919 en 1924 gebouwde Tuindorp Oostzaan enerzijds en de oude landelijke Oostzanerdijk anderzijds. Aan de tuindorpzijde grenzen de percelen direct aan het Plejadenplein en het Orionplantsoen. Beide pleinen waren oorspronkelijk van elkaar gescheiden door een langgerekt schoolgebouw, die in de as lag van de Orionstraat en daarmee spiegelde met de school aan het aan de andere zijde van het tuindorp gelegen Aldebaranplein. Direct aan de achterzijde van de woonhuizen werd een -nog altijd bestaand- tweede schoolgebouw geprojecteerd. Daarmee zijn de woonhuizen aan de achterzijde op duidelijke wijze afgesloten en is het ruimtelijke karakter besloten. Deze opzet past in het voor Tuindorp Oostzaan zo kenmerkende spel van besloten en doorgaande zichtassen met markante visuele accenten (zie 'Cultuurhistorische context'). Inmiddels is de situatie gewijzigd: de langgerekte school aan het Orionplantsoen is gesloopt en vervangen door nieuwbouw die met voornoemde stedebouwkundige opzet geen verband houdt; aan het Plejadenplein er is een na-oorlogse kerk gebouwd; en tot slot liggen de woonhuizen nu geheel verscholen in het groen, zodat de huidige situatie niet meer te vergelijken valt met het ooit door Boeyinga beoogde karakter van de ruimtelijke context.
Typologie
De uit twee verdiepingen met kap bestaande woonhuizen waren bestemd voor middenstanders van het tuindorp. Samen met J.H. Mulder was Boeyinga behalve voor de stedebouwkundige opzet ook voor de architectonische uitvoering van het tuindorp verantwoordelijk. De twee-onder-één-kap woningen op nrs. 179-185 worden vaak aangeduid als 'onderwijzerswoningen', hoewel niet duidelijk is of ze daadwerkelijk als zodanig in gebruik zijn geweest. In uitvoering en opzet illustreren de dokterswoning, middenstandswoningen en arbeiderwoningen in relatie tot elkaar de verschillende sociale bevolkingslagen van het dorp.
De plattegrond van de op betonplaten gebouwde onderwijzerswoningen bestaat uit een rechthoekige grondvorm (6,5 x 9 m.) met aan beide korte zijden (oost en west) een kleiner rechthoekig bouwvolume (4 x 6 m.), dat als het ware gedeeltelijk in het hoofdlichaam geschoven is. De plattegronden van de woningen zijn gespiegeld aan weerszijden van de scheidingsmuur, waarin ook de schouwen en de rookkanalen zijn opgenomen. Op de begane grond bevindt zich de woonkamer en suite, en een 'zitje' aan de tuinzijde, die verwantschap met de pittoreske Engelse Landhuisstijl verraadt. De overgang tussen de voor- en achterkamer is tegelijk benut om kastruimte in op te nemen. Het 'ingeschoven' deel biedt niet alleen plek aan de keuken, het toilet, bergruimte en garderobe, maar ook aan de centrale ontsluiting middels de hal en het trappenhuis. Opvallend is de dubbele toegang tot zowel de voor- als de achterkamer en de schuine plaatsing van deze deuren, zodat de hal een enigzins speels, ruimtelijk karakter heeft.
De tweede verdieping beschikt in mindere mate over het oppervlak van het aangeschoven bouwvolume omdat het door de schuine kap van het hoog opgaande schilddak te laag is. Hier zijn om de overloop de badkamer (met w.c. en oorspronkelijk een ligbad!), twee grote en twee kleine slaapkamers aan de noord- en zuidzijde plus de trap naar de zolder gegroepeerd. De twee grote slaapkamers worden gescheiden door een dubbele wand waarin kastruimtes en de zoldertrap zijn opgenomen. De zolder is in wezen niets anders dan een grote overloop met een klein dakvenster.
Architectonische uitwerking
In de uitwerking en detaillering heeft Boeyinga Amsterdamse-Schoolkenmerken gecombineerd met karakeristieken van de meer traditionele, landelijke bouwkunst. Het breedgerekte aanzicht van de noord- en zuidgevels met het hoge, oranje schilddak en de doorlopende geknikte daklijst, alsmede het materiaal- en kleurgebuik van rode baksteen met wit en donkergroen geschilderd hout refereren aan de Noord-Hollandse (stolp)boerderijen.
Nieuwe, aan de Amsterdamse School gerelateerde architectonische elementen zijn de horizontaal gekoppelde deur- en vensterpartijen met de typische ladderrramen; de buiten het gevelvlak stekende en juist niet over de volledige gevel doorlopende banen van donkerbruin baksteen; de kleine en buitengewoon smalle ramen naast de deuren op de begane grond; het naar boven toe slechts aan de binnenzijde smaller toelopen van beide schoorstenen naast de dakkapellen op de eerste verdieping; de merkwaardige driehoekige beëindiging van de garderobe en de opvallend lage en brede ramen van beide grote slaapkamers die zodoende direct appeleren aan het vlakke en horizontale Noord-Hollandse polderkarakter met aan de noordzijde bovendien uitzicht op de Oostzanerdijk. Verder is de wijze waarop Boeyinga omgaat met de 'huid' van de gevel opmerkelijk. Op doelbewuste wijze laat hij de architectonische onderdelen overwegend in het gevelvlak vallen, terwijl slechts enkele elementen daaruit springen. Het gaat dan onder andere om de reeds genoemde donkere bakstenen banen, het iets hoger gelegen witte, houten vlak op de hoek van de voor- en zijgevel, en de horizontale latei die de ramen van de voor- en achtergevel verdeelt in een hoofd- en bovenlichtgedeelte. Tegelijkertijd liggen bijvoorbeeld de totale vensterpartijen en de uiterst smalle raampjes geheel in het vlak verzonken, en staat de schoorsteen -frontaal gezien- precies in lijn met de dakkapel ernaast waardoor ze één object lijken. De opbouw van de gevel is zodoende in wezen een spel van overwegend horizontale lijnen en vlakken, dat gebaseerd is op de contrastwerking tussen kleur- en materiaalgebruik en ondersteunt wordt door subtiele licht- en schaduwwerkingen.
Huidige staat
De woningen verkeren in een overwegend goede staat. In de loop van de jaren zijn wegens vernieuwings- dan wel onderhoudswerkzaamheden onderdelen als tussendeuren, vensterbanken of roedeverdelingen in meer of minder mate verloren gegaan, maar er is geen sprake van onherstelbare schade of ingrijpende wijzigingen. In de woning op nr. 185, die ook binnen bezocht is, bleken de indeling volledig en de afwerking grotendeels nog intact te zijn. Opmerkelijk zijn beide schouwen aan weerszijden van de tussendeuren met opvallende 'gerookte' roodbruine tegels, waarvan vooralsnog niet vast staat of zij origineel zijn.
Boeyinga
Berend Tobia Boeyinga (1886-1969) kan gerekend worden tot één van de belangrijke 20ste eeuwse nederlandse architecten. Hij begon zijn architectenloopbaan als opzichter en tekenaar bij verschillende architecten waaronder E.Cuypers (1910-1912) en Ch. Estourgie (1912-1914 / 1916-1917). Van 1909-1911 en van 1917-1919 volgde hij de architectenopleiding bij het V.H.B.O. in Amsterdam en nog tijdens zijn studie werkte hij van 1917-1921 als assistent-architect bij Michiel de Klerk. Via hem kwam hij in contact met A.Keppler, die goed bevriend was met de Klerk en via wie hij betrokken raakte bij de ontwikkeling van de tuindorpen in Amsterdam Noord. Voordat hij in 1921 officieel als architect ging werken bij de Woningdienst, werkte hij al mee aan de noodwoningen voor Vogeldorp en Disteldorp. Vanaf 1921 tot 1926 ontwierp hij samen met Mulder de stedebouwkundige opzet voor Tuindorp Oostzaan en Tuindorp Nieuwendam, voor Oostzaan ook de architectonische uitwerking en voor Nieuwendam alleen de woningen aan de Purmerweg en het Purmerplein. In 1926 startte hij als zelfstandig architect. Zowel voor als na de Tweede Wereldoorlog zijn verscheidene laboratoria voor de Vrije Universiteit van Amsterdam van zijn hand. Verder verwierf Boeyinga na WOII grote bekendheid als (gereformeerde) kerkenbouwer, waarvan het zogenaamde 'Theelichtje' uit 1952 aan de Bos en Lommerweg in Amsterdam er één is. Daarnaast bekleedde hij diverse bestuursfuncties bij de Bond Nederlandse Architecten en het Genootschap Architectura et Amicitia, maakte hij deel uit van de redactie van het tijdschrift 'Architectura / Bouwkundig Weekblad' en was hij van 1941 tot 1949 directeur van de V.H.B.O. (de latere Academie van Bouwkunst).
Cultuurhistorische context
Het complex van tuindorpen en tuindorpachtige wijken in Amsterdam Noord vormt een zeldzaam onversneden illustratie van de toenmalige denkbeelden binnen de SDAP, die onder invloed van de eind vorige eeuw door Ebenezer Howard ontwikkelde Tuinstadgedachte, in 1919 de tuinstadsbouw in haar gemeenteprogramma opnam. Drijvende krachten achter het sociaal-democratische volkshuisvestingsbeleid in Amsterdam waren A. Keppler, inspecteur bij de Dienst Bouw- en Woningtoezicht en sinds 1915 directeur van de toen opgerichte Woningdienst, J.W.C. Tellegen, directeur van Bouw- en Woningtoezicht en sinds 1915 burgemeester van Amsterdam; en F.M. Wibaut, sociaal democratisch gemeenteraadslid en sinds 1915 wethouder van volkshuisvesting.
Bijgestaan door aan de SDAP gelieerde architecten als H.P. Berlage, J.C. van Epen en J.H.W. Leliman en door besturen van woningbouwverenigingen, en geholpen door de geïsoleerde ligging van het stadsdeel, maakten zij Amsterdam Noord tot een uniek uitbreidingsgebied waarin de volkshuisvestingsdenkbeelden van de Sociaal-democratie -gestoeld op het ideaal van de eengezinswoning in een tuindorp- als nergens anders in de stad werden gerealiseerd.
Behalve sociaal-culturele en sociaal-politieke betekenis hebben de tuindorpen in Amsterdam Noord grote stedebouwkundige en architectonische waarde, die deels wordt ontleend aan hun relaties met de in het gebied aanwezige prestedelijke bebouwing en historisch belangrijke landschappelijke elementen.
De tuindorpen die werden ontworpen door de Woningdienst bestaan uit eengezinswoningen met tuin, en hebben een open en dorpachtig karakter doordat de groene straten, pleinen en binnenterreinen ruimtelijk in elkaar overvloeien. De hoge mate van standaardisering brengt in deze buurten een sterke visuele eenheid tot stand, terwijl het stedebouwkundige plan en de architectonische detaillering voor afwisseling en verscheidenheid zorgen. Karakteristiek zijn ook de voorzieningen als winkels, badhuizen en verenigingsgebouwen en hun specifieke situering binnen het geheel. Tuindorp Oostzaan is wat dat betreft een sprekend voorbeeld van deze schilderachtige wijken die tijdens het Interbellum door de woningdienst werden gerealiseerd.
In 1919 kreeg de Woningdienst opdracht om tussen Amsterdam en Zaandam, in de nabijheid van industriële vestigingen, 1000 semi-permanente kleine woningen te bouwen: Tuindorp Oostzaan. Voor Keppler had het type van de semi-permanente woning niet langer overeenkomst met de noodwoning, maar liep dit vooruit op het 'permanente arbeiders gezinshuis'. Als locatie koos men een terrein in de Noorder IJ-polder, gelegen tegen de IJ-dijk die tevens de gemeentegrens vormde. In 1922 waren de 1000 woningen gereed, een jaar later waren daaraan 324 woningen toegevoegd. Wederom toonde Keppler zich zeer tevreden met het door 'zijn' Woningdienst tot stand gebrachte resultaat. 'Als iemand een veertigtal jaren geleden voorspeld zou hebben dat Amsterdam in 1923 een grote kolonie van eengezinshuizen voor arbeiders zou bezitten, dan zou zulk een persoon als een dwaas zijn beschouwd' , schreef hij bij de voltooiing van Tuindorp Oostzaan.
Behalve 1320 woningen bevatte de 'kolonie' 36 winkelwoningen, negen winkels, enkele middenstandswoningen, een dokterswoning en uitgebreide voorzieningen als scholen, een leeszaal, een 'Ons Huis' , een wijkpost voor beplantingen, een badhuis, een brandweerpost een muziektent en een in 1932 gebouwd verenigingsgebouw op het centrale plein, het Zonnehuis. De gedachte hierachter is de tuindorpen als grotendeels zelfvoorzienende nederzettingen voor de arbeiders te beschouwen, inclusief goede gezondheidszorg en onderwijs en dus ook woningen voor de betreffende ambtenaren. Zeker in het ver van de Amsterdamse binnestad gelegen Oostzaan. In 1934 kreeg het tuindorp in zuidwestelijke richting een door Stadsontwikkeling ontworpen uitbreiding van 642 woningen, die met een parkstrook en een waterpartij is afgesloten van de doorgaande Cornelis Douwesweg. In de jaren vijftig en zestig werd in het kader van de wederopbouw op open plekken een drietal kerken toegevoegd.
In het oorspronkelijke Tuindorp Oostzaan hebben de architecten B.T. Boeyinga en J.H. Mulder onder leiding van Keppler alle registers opengetrokken om met eenvoudige middelen een in stedebouwkundig en architectonisch opzicht kwalitatief zeer hoogstaand resultaat te bereiken. Zij ontwierpen een uitermate gevarieerde hiërarchisch-geometrische structuur, die in verband met de gekozen funderingsmethode op betonplaten mede was bepaald door de noordoost-zuidwest lopende poldersloten.
Deze structuur vormt een afwisselend patroon van 15 meter brede hoofdstraten (Zonneweg, Orionstraat, Maanstraat), 10 meter brede dwarsstraten die als zichtassen fungeren, korte binnenstraten, een centraal plein en kleinere pleinen. In de opbouw en plaatsing van de bouwblokken, de open hoeken, verspringende rooilijnen en nu ook U-vormige hofjes van drie dubbele woningen toont zich wederom duidelijk de invloed van Unwin. Het gevolg is een uniek stelsel van diverse openbare ruimten die een samenhangend geheel vormen en binnen de open bebouwingsstructuur een eigen mate van beslotenheid en een verschillend karakter hebben.
In Tuindorp Oostzaan kunnen twee gedeelten worden onderscheiden, die zijn gelegen aan weerszijden van het Plejadenplein. Het in 1922 voltooide zuidoostelijke deel heeft als centrum het Zonneplein met regelmatig hieromheen gegroepeerd een aantal kleinere pleinen. Van groot belang zijn hier de verschillende zichtassen die op bijzondere wijze worden beëindigd (door scholen en U-vormige hofjes) of een visuele relatie met de omgeving van het tuindorp tot stand brengen. Het kleinere noordwestelijke gedeelte heeft een 'verborgen' symmetrie-as langs de lijn die het Mercuriusplein en het Neptunusplein doorsnijdt. Beide gedeelten liggen aan de Kometensingel en de Oostzanerdijk, die ter hoogte van het Plejadenplein een karakteristieke knik heeft.
De randen geven Tuindorp Oostzaan een bijzondere toegevoegde waarde. De grotendeels groene Oostzanerdijk vormt als overblijfsel van de uit de dertiende eeuw stammende Waterlandse Zeedijk een visueel herkenbaar prestedelijk element en biedt uitzicht op het markante daklandschap van het dorp. De zuidoostelijke begrenzing is door de combinatie van bebouwing, water en groen en het aanwezige niveauverschil bijzonder schilderachtig. Met name fraai zijn hier de speelplaats op de plek van het voormalige openluchttheater, het fietspad dat door een hegje van de sioot wordt gescheiden, de driehoekige groene ruimten aan het eind van de Kometensingel en de Kleine en de Grote Beerstraat en de opgang met een trap naar het sportcomplex, in de buurt van de aanlegplaats van de vroegere gemeentelijke tramboot via Zijkanaal I naar het Centraal Station.
Bronnen
'Genootschap Architectura et Amicitia', Jeroen Schilt en Jouke van der Werf, Rotterdam 1992
'De droom van Howard. Het verleden en de toekonst van de tuindorpen' Frank Smit, Rijswijk 1991.
'De Amsterdams School', M.Casciato, Rotterdam, 1991
Biografische gegevens van B.T.Boeyinga, NAi Rotterdam