Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Het bouwwerk is gelegen in de chique en hoofdzakelijk uit middenstandswoningen bestaande Concertgebouwbuurt die behoort tot het stadsdeel Zuid. Tot 1896 maakte het ten westen van de Van Baerlestraat gelegen gebied deel uit van de gemeente Nieuwer-Amstel. Vanwege de dreigende annexatie door Amsterdam ontwikkelde deze gemeente het op haar grenzen aansluitende gebied. In het verlengde van de Paulus Potterstraat werd hiermee een begin gemaakt door nieuwe bebouwing aan de Willemsparkweg. Deze bebouwing fungeerde als toegang tot het Willemspark (1877) dat een uitbreiding vormde op het Vondelpark en werd ontwikkeld als een villawijk. Op deze manier trachtte Nieuwer-Amstel de rijkere burgerij binnen haar gemeentegrenzen te krijgen. Het waren echter vooral particuliere initiatieven die leidden tot de invulling van het gebied. Voor het gedeelte tussen de Koninginneweg-Willemsparkweg en de De Lairessestraat was vermoedelijk al voor 1900 een stedenbouwkundig plan gemaakt. Bouwmaatschappijen zoals ‘Weltevreden’ dienden bij de gemeente deelplannen in met de precieze aanduiding van de rooilijnen. De opzet van deze plannen kwam overeen met het bekende Plan Kalff uit 1877 dat als onderlegger diende voor de negentiende-eeuwse uitbreidingswijken van Amsterdam. Het bestaande slagenlandschap werd als richtlijn gebruikt, alhoewel de straten niet altijd samenvielen met de ligging van de tochtsloten. Op deze wijze werden lange straten gecreëerd zoals de Van Breestraat, Willemsparkweg, Valeriusstraat en De Lairessestraat.
De nieuwe wijk werd in hoofdzaak bebouwd met gesloten bouwblokken met herenhuizen, maar één deel ervan werd bebouwd in losse blokken van één tot ongeveer tien woningen. Deze losse panden werden geplaatst langs het Vondelpark en in het Willemspark. Oorspronkelijk was deze buurt al in 1881 geprojecteerd in een plan van stadsingenieur J.G. van Niftrik, maar pas na de annexatie van Nieuwer-Amstel in 1896 kwam deze tot stand. Het Willemspark wordt gekenmerkt door een orthogonale en symmetrische aanleg. De Prins Hendriklaan vormt tezamen met de meer naar het noorden gelegen Oranje Nassaulaan een in oost-westrichting lopende verbindingsas. Deze straten sluiten aan op de kopzijden van het Emmaplein, dat tezamen met de Emmalaan een in noord-zuidrichting lopende axiaal vormt. Verder wordt de wijk gekenmerkt door veel groen rond een vijver en gebogen straten zoals de Sophialaan en de Koninginneweg. De Koninginneweg vormt de zuidelijke grens van het Willemspark en heeft aan de zuidoostzijde gesloten bouwblokken en aan de noordwestzijde merendeels woningcomplexen in open verkaveling.
Het onderhavige bouwwerk staat net iets terug ten opzichte van het trottoir van de Koninginneweg, met een ondiepe tuin aan de voorzijde en ruimere tuinen aan de overige drie zijden. Ten zuidwesten van het complex staat een identiek gebouw, dat twee jaar eerder werd gebouwd (eveneens beoogd gemeentelijk monument). Tezamen bepalen beide complexen het straatbeeld van het betreffende gedeelte van de Koninginneweg.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
De huizenrij is gebouwd in 1916, en bevat zes ruime woningen. Het gebouw beslaat een souterrain, vier bouwlagen, en een zolderverdieping onder plat dak met omgaand dakschild over 2/3 van het object. Aan de achterzijde is op de vierde bouwlaag een plat dak. De huizenrij is grotendeels symmetrisch van opzet. In het zuidwestelijke dakschild is een aantal niet oorspronkelijke dakramen aangebracht en een deel van de oorspronkelijke ruitvormige, stenen leien is vervangen door rode en groengrijze mastiekleien.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De architectonische verschijningsvorm van het complex wordt bepaald door het forse blokvormige volume. De voorgevel is vijf traveeën breed. Het pand is opgetrokken in een roodbruine baksteen met verscheidene horizontale en verticale lijsten die ter ritmering en decoratie zijn gemetseld in reliëf met verdiept liggende stenen. De gevels bevatten verder zandstenen aanzetstenen in de strekse bogen boven de gevelopeningen, en dito consoles onder de balkons en erkers. In het souterrain bevinden zich vensters met ijzeren spijlenhekken, en enkele ingangen. De opzet van de twee linker en twee rechter traveeën is gelijk, maar gespiegeld. In beide gevallen leidt een brede hardstenen trap naar een ondiep ingangsportiek met twee toegangsdeuren van blank gebeitst hout. De toegangen hebben flinke bovenlichten met strekse bogen met afgeschuinde hoeken. Tussen beide deuren bevindt zich een smal venster met bovenlicht. Naast de ingangspartij bevinden zich één klein venster en twee grote vensters met dito bovenlicht. Voor het overige bevatten deze vier traveeën op alle verdiepingen een driedelig venster met een breed middenvenster en smalle zijvensters. Op de tweede bouwlaag van de hoektravee en op de derde bouwlaag van de daarnaast gelegen travee kraagt een klein balkon met smeedijzeren hek uit. De hoektravee heeft eveneens op alle verdiepingen een driedelig venster, waarvan die op de derde bouwlaag zijn gevat in een erker met schuine zijden met erbovenop een balkon met bakstenen balustrade. De traveeën met de ingangspartij hebben Vlaamse gevels met in de top siermetselwerk en een beëindiging van inzwenkende schouders en driehoekige top. De vorm van de geveltop en het siermetselwerk duiden op invloeden uit de Nieuwe Kunst of Jugendstil. Ter weerszijden van de Vlaamse gevels bevinden zich houten dakkapellen met plat dak.
In de middentravee zijn links twee gekoppelde ingangen, eveneens toegankelijk via een brede hardstenen trap en met toegangsdeuren van blank gebeitst hout. Boven deze ingangspartij bevindt zich op elke bouwlaag een venster met bovenlicht. Naast de ingangspartij bevindt zich een erker met schuine zijden die doorsteekt tot op de tweede bouwlaag, met een balkon met bakstenen balustrade erbovenop.
De zijgevels zijn symmetrisch ingedeeld. Zij bevatten vensters met een gemetselde omlijsting met timpaan met siermetselwerk. Op de eerste verdieping is er in het midden van de gevel een bakstenen erker met schuine zijden en een klein dakje gedekt met leien. De erkers worden ondersteund door een bakstenen uitkraging bestaande uit meervoudig uitgemetselde lagen van staande en liggende bakstenen, terwijl dit normaliter met een natuursteen console wordt gebouwd. Dit soort bouwwijzen is kenmerkend voor de Amsterdamse School.
Rondom worden de gevels beëindigd door een uitkragende lijst met siermetselwerk en een eenvoudige houten gootlijst. Het dak is deels gedekt met rode en groengrijze mastiekleien, en deels met stenen leien. De meeste vensters in het pand bevatten nog de oorspronkelijke houten kozijnen en ramen (merendeels schuiframen), met in de bovenlichten blank glas-in-lood. Aan de Koninginneweg staan nog enkele delen van het oorspronkelijke ijzeren spijlenhek.
Interieur
Het interieur van de woningen is niet bekeken en niet bij de beoordeling betrokken. Mogelijk is er nog sprake van een monumentwaardige indeling en/of interieurelementen.
Cultuurhistorische context
Het complex is gebouwd in 1916 naar ontwerp van de architecten Th. Groenendijk en Th. J. Lammers (1890-1972). Zij maakten veel ontwerpen samen, waaronder dat voor het naastliggende complex op de nummers 56-60 (1914). Ook van hun hand zijn het Physiologisch Laboratorium der Vrije Universiteit aan de De Lairessestraat, en woningcomplexen op de hoek van de Koninginneweg met de Amstelveenseweg (1915), aan de De Lairessestraat 55-63, en aan de Schaepmanstraat 172-226 (1917). Groenendijk ontwierp met J. Crouwel (1885-1962) het herenhuis Prins Hendriklaan 1 (1913). Lammers bouwde in de periode 1920-1930 woningbouwcomplexen in de expressieve baksteenstijl die kenmerkend werd voor de Amsterdamse School. Voorbeelden hiervan zijn onder andere de panden aan de Holendrechtstraat (1922), op de hoek Tweede Kostverlorenkade / De Clerqstraat (1931) en aan de Nassaukade 378-382 (1925). Daarnaast ontwierp hij samen met K.L. Sijmons het pand op Herengracht 107 / Blauwburgwal 17-19 (1952). In 1952 ontwierp hij nog een bedrijfspand voor N.V. Koffiehandel Mij "Matagalpa" aan de Herengracht te Amsterdam.
Het onderhavige pand werd ontworpen in een strakke stijl, maar met creatief gebruik van de decoratieve mogelijkheden van baksteen zoals dat in de vroege twintigste eeuw gebruikelijk was. De decoratie heeft deels zijn wortels in de Nieuwe Kunst, maar laat ook al elementen uit de Amsterdamse School-stijl zien.
Conclusie
Het complex vertegenwoordigt stedenbouwkundige waarde omdat het met zijn schaal en opzet stedenbouwkundig zorgvuldig is ingepast en naadloos opgaat in het grotere geheel van de Willemsparkbuurt in het bijzonder, en meer in het algemeen in dit deel van Zuid dat meer negentiende-eeuwse en vroeg twintigste-eeuwse, monumentale wooncomplexen en panden bevat. Tezamen met het eveneens grootschalige en gelijk vormgegeven appartementencomplex aan de Koninginneweg 56-60 vormt dit complex een beeldbepalend ensemble aan dit deel van de Koninginneweg. Kenmerkend voor beide complexen is het voorerfgebied. Het bouwwerk is van architectonische waarde vanwege het zorgvuldig gecomponeerde en tot in de kleinste details uitgewerkte ontwerp, in een typische vroeg twintigste-eeuwse strakke stijl met gebruik van decoratieve elementen in het metselwerk. Ook heeft het complex waarde als onderdeel van het oeuvre van de architecten Th. Groenendijk en Th. J. Lammers, die zowel met elkaar als afzonderlijk veel panden in Amsterdam hebben ontworpen in de eerste helft van de twintigste eeuw. Het pand is zowel in hoofdvorm als detaillering gaaf bewaard gebleven.
Bronnen en literatuur
Archief Bureau Monumenten & Archeologie, Amsterdam
Bakker, M., e.a. (red.), Amsterdam in de tweede Gouden Eeuw, Bussum/Amsterdam 2000
Cammen, H. van der & Klerk, L. de, Ruimtelijke Ordening. Van grachtengordel tot Vinex-wijk, Utrecht, 2003
Haaren, M. van, Hartman, H. & Mattie, E. (red), Atlas van de 19de-eeuwse ring, Amsterdam, 2004
Roy van Zuydewijn, H.J.F. de, Amsterdamse Bouwkunst 1815-1940, Amsterdam, S.D.