Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
De eilanden Uilenburg, Marken en Rapenburg zijn ontstaan bij de tweede uitleg van Amsterdam, waartoe in 1593 werd besloten. Aanvankelijk hadden deze eilanden een industriële bestemming, uiteraard gekoppeld aan het havenbedrijf, en was het verboden om er woningen te bouwen. Vanaf 1662 namen de nieuwe Oostelijke eilanden die functie over, daarna verrees er meer en meer bebouwing op Uilenburg, Marken en Rapenburg.
Het statenpatroon van Uilenburg bestond uit twee smalle straten (de Uilenburgerstraat en de Batavierstraat) in de lengterichting van het eiland met haaks hierop twee straten (de 1e en 2e Batavierstraat). De wijk werd aan het begin van de twintigste eeuw ingrijpend gesaneerd waarbij de twee hoofdstraten werden samengevoegd tot een nieuwe en brede straat en vrijwel alle, overwegend uit de zeventiende eeuw daterende, bebouwing werd gesloopt. De bebouwing aan de oostzijde van het eiland, tussen de voormalige Uilenburgerstraat en de Uilenburgergracht, bleef gespaard. Hier, aan het water, was van oudsher de bedrijvigheid gevestigd, aanvankelijk scheepsbouw, later ook pakhuizen, en nog weer later, in de negentiende eeuw, werden hier twee diamantslijperijen gebouwd.
In vergelijking met andere gedeelten van de historische binnenstad is het aantal monumenten of monumentwaardige objecten in het gebied klein. Dit houdt verband met het boven beschreven karakter van het gebied en de hiermee samenhangende stedenbouwkundige ontwikkelingen die het aanzien ingrijpend hebben gewijzigd.
De grootscheepse sanering van de wijk en de grootschalige complexen die door de gemeentelijke Woningdienst in de jaren twintig werden opgericht hebben geleid tot een zeldzame concentratie van Amsterdamse Schoolarchitectuur, zoals het wooncomplex aan de Nieuwe Uilenburgerstraat 2- 68, Oosterkade 4-8 en Oude schans 17a-23b, de twee scholen aan de Nieuwe Uilenburgerstraat en Batavierstraat, het voormalig Gemeentelijk Badhuis en sectiepost Stadsreiniging op de hoek Nieuwe Uilenburgerstraat/Houtkoperburgwal en de voormalige werf van de afdeling Riolering en Bruggen, Nieuwe Uilenburgerstraat 57-59. Al deze complexen zijn opgenomen in het Gemeentelijk Monumenten Project.
Het in 1926 ontworpen woningbouwcomplex ligt aan de evenzijde van de Nieuwe Uilenburgerstraat en vormt een eenheid met Oostersekade 4-8 en Oude schans 17a-23b. De architect J.H. Mulder heeft bij het ontwerp duidelijk ingespeeld op de stedenbouwkundige structuur door de drie gevels verschillend vorm te geven; zo wordt de gevel aan de Nieuwe Uilenburgerstraat bekroond door tuitgevels, aan de Oostersekade door een eigenzinnig doorgetrokken mansardedak en aan de Oude Schans door een schilddak.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het woningbouwcomplex telt vier bouwlagen en een zolderverdieping: op de begane grond winkel- en opslagruimten, drie centrale woonverdiepingen en een vermoedelijk als gemeenschappelijke droog- of opbergruimte ingerichte zolderverdieping. Het complex werd ontworpen voor de huisvesting van 72 woningen en is opgebouwd uit identieke wooneenheden, elk met zes woningen ingericht. Opvallend is de situering van de gemeenschappelijke trappenhuizen en ingangen, niet op de middenas van elke wooneenheid maar juist op de scheidingslijn tussen de wooneenheden, zodat bewoners uit verschillende 'huizen' een trappenhuis en toegangsdeur delen. De winkels en werkplaatsen op de begane grond worden door aparte deuren op maaiveldniveau ontsloten.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
Het gevelbeeld wordt gekenmerkt door een sobere en overwegend vlakke muurbehandeling waarbij de gevels vanaf de eerste verdieping zijn opgetrokken in klezoorverband met een donkerrode handvormsteen en verdiepte voeg. Bij alledrie de gevels is sprake van een fraaie verhouding tussen de aparte wooneenheden en de compositie van het geheel en domineren als verticale elementen de smalle plat afgedekte trappenhuizen. Karakteristiek zijn de vensters van verschillend formaat, het verspringend metselwerk en sierende details als de hardstenen ingangspartijen (Oudeschans/Oostersekade) en natuurstenen daklijsten.
Gevel aan de Nieuwe Uilenburgerstraat
Bij de gevel aan de Nieuwe Uilenburgerstraat wordt het blok ritmisch gescandeerd door acht met brede topgevels bekroonde bouwdelen afgewisseld met smalle terugspringende en plat afgedekte bouwvolumes waarin het trappenhuis is gesitueerd. Het muurvlak op begane grondniveau staat op een plint van natuursteen en is in tegenstelling tot de overige verdiepingen opgemetseld met een donkerbruine handvormsteen. Fraai gestileerde natuurstenen pylonen, wigvormig gemetselde penanten en bakstenen uitkragingen ter hoogte van de bovenlichten en lekdorpels van de vensters, verlevendigen het metselwerk. Elke winkel of werkplaats wordt verlicht door smalle draairaampjes met bovenlicht en ontsloten door een brede en eenvoudig vormgegeven toegangsdeur op maaiveldniveau, bestaande uit een gegroefde dubbele houten paneeldeur die op enkele plaatsen is vervangen door een rolluik. De gevel hierboven is geleed in vier vensterassen; in de middelste twee zijn brede driedelige vensters met bovenlichten onder een strek geplaatst terwijl de buitenste vensterassen kleine tweelichtvensters onder een strek vertonen. De zolderverdieping wordt verlicht door een opvallend breed en laag kozijn, eveneens onder een strek, waarin vier kleine vierkante raampjes zijn gevat en worden geflankeerd door twee hijsbalken. Alle kozijnen en vensters zijn wit geschilderd. De woningen op de verdiepingen worden bereikt via een verdiept geplaatste toegangsdeur in het verticale terugspringende bouwdeel van het trappenhuis. Deze gegroefde houten paneeldeur is nog bijna overal intact en vertoont een karakteristieke Amsterdamse School bovenlicht met wigvormige stijlen waartussen glaspanelen zijn gevat. Deze wigvorm is eveneens gebruikt voor het metselwerk van de borstwering boven de ingangspartij. De trappenhuizen worden vanaf de eerste verdieping verlicht door smalle, ononderbroken vensters die opgaan over de gehele gevel en ingekaderd zijn tussen risalerende penanten; de roeden zijn helaas verdwenen. Bijzonder fraai zijn de plastisch vormgegeven kegelvormige regenbakjes ter hoogte van de aanzetstenen van de topgevels.
Gevel aan de Oostersekade
De gevel aan de Oosterskade is iets lager opgetrokken en wordt bekroond door een eigenzinnig doorgetrokken mansardedak. De hoekpartij is architectonisch verbijzonderd door de afgeschuinde hoekgevel die vanuit de Nieuwe Uilenburgerstraat wordt 'ingeleid' met een fraai plastisch vormgegeven balkon op de eerste verdieping. Op de hoek is een gevelsteen geplaatst waarop een vrouwenfiguur is afgebeeld; op de zijkanten staat het bouwjaar van het complex vermeld. De naam van de maker van de sculptuur is vooralsnog niet bekend. In tegenstelling tot de gevel aan de Nieuwe Uilenburgerstraat is de begane grond aan deze zijde uitgevoerd in hardsteen met een basementprofilering. Fors geproportioneerde kozijnen met zes gekoppelde vensters verlichten de winkel- en werkruimten; hierboven is een horizontaal gelede zone aangebracht waarin oorspronkelijk glas-in-loodraampjes waren geplaatst. Het gevelvlak hierboven wordt geleed door de plaatsing en vormen van de raampartijen; aan de zijde van de Nieuwe Uilenburgerstraat dubbele draairamen en aan de Oostersekade driedelige vensters met bovenlichten. Pal boven de vensters op de tweede verdieping kraagt de dakgoot uit van het mansardedak die al vanaf de derde verdieping wordt ingezet. De vensters van de derde verdieping zijn dan ook als reminiscenties van dakkapellen vormgeven en op een aantal plaatsen voorzien van hijsbalken. De gevel wordt afgesloten door het smalle, terugspringende bouwvolume van het trappenhuis die een zelfde vormgeving vertoont als de trappenhuizen aan de Nieuwe Uilenburgerstraat.
Gevel aan de Oudeschans
De gevelwand aan de Oudeschans is nagenoeg symmetrisch opgezet met een breed middendeel geflankeerd door twee smallere geveldelen. De overgang wordt gevormd door de twee smalle terugspringende bouwvolumes van de trappenhuizen geaccentueerd door de risalerende penanten. De begane grond vertoont een zelfde vormgeving als aan de Oostersekade met dien verstande dat in het centrale geveldeel de begane grondzonde iets hoger doorloopt en is uitgerust met een hoge trapeziumvormige opening waarin een eenvoudig vormgegeven dubbele houten draaideur is gevat. Ook hier zijn de hoeken van de penanten uitgevoerd met plastisch vormgegeven pylonen. Boven de opening is een brede gebosseerde sierband aangebracht, in het midden geaccentueerd door een decoratieve trapeziumvormige gevelsteen, eveneens in hardsteen uitgevoerd. De overige geveldelen zijn op eenzelfde manier uitgevoerd als de gevel aan de Nieuwe Uilenburgerstraat/Oostersekade.
Cultuurhistorische context
Alhoewel het onteigeningsplan van Uilenburg al in 1911 werd aangenomen en in 1912 de meeste percelen werden aangekocht, verliep de afbraak van de krotbebouwing niet voorspoedig omdat er voor de weggesaneerde Uilenburgers te weinig woningen beschikbaar waren. Reden om voor de in 1869 opgerichte Joodse vereniging 'Handwerkers Vriendenkring' de wens te tuiten op Uilenburg nieuwe arbeiderswoningen te realiseren die in de eerste plaats in de woonbehoefte van de huidige bewoners van Uilenburg zou voorzien. De gemeente stemde hiermee in en zodoende werd in 1912 de stichting 'Bouwfonds Handwerkers Vriendenkring' opgericht als verantwoordelijke partij voor het beheer van de woningen. De opdracht werd verleend aan architect J.H. Mulder (1888-1972) een architect, die vooral bekend zou worden door haar ontwerpen in tuindorp Oostzaan en Nieuwendam en het stedenbouwkundig plan van tuindorp Buiksloot. Kenmerkend voor Mulder is het nauw op elkaar inspelen van de disciplines stedenbouw en architectuur, hetgeen ook op Uilenburg tot uiting komt in de verschillende vormgeving van de drie gevels.
Conclusie
Het complex is cultuurhistorisch van belang als uitdrukking van het grootschalige beschavingsoffensief op Uilenburg gedurende de jaren twintig, waarbij de barre woonomstandigheden in de rug-aan-rugwoningen tussen de oude Uilenburgerstraat en Batavierstraat plaatsmaakten voor gezonde wooncomplexen met gescheiden woonfuncties in speciaal daartoe bestemde vertrekken. Het complex is architectuurhistorisch van belang vanwege de hoogstaande kwaliteiten van het ontwerp in een strakke Amsterdamse Schoolbouwtrant; in het bijzonder de onderlinge relatie tussen de aparte wooneenheden en de compositie van het geheel waarbij duidelijk is ingespeeld op de stedelijke structuur van het gebied.
Voor zover bezocht, is het pand redelijk gaaf in hoofdvorm en op onderdelen.
Gebruikte bronnen en literatuur
Uilenburg 70 jaar, Amsterdam Publishers, 1996, 30-31.
Waardestelling: de cultuurhistorische betekenis van drie tuindorpen in Noord, BMZ 1996.