Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
De Haarlemmerdijk en de Haarlemmerstraat zijn onderdeel van de stadsuitbreiding van Amsterdam in 1613. Tussen de Brouwersgracht en de Eilandsgracht werd de Haarlemmerbuurt gepland; de Haarlemmerdijk vormde hierbij de spil. Als belangrijke verbindingsweg tussen Haarlem en Amsterdam fungeerde de dijk als verzamelplaats voor allerhande bedrijvigheid. Deze functie heeft de Haarlemmerdijk altijd gehouden, hetgeen een grote verscheidenheid aan gevels heeft opgeleverd in diverse bouwstijlen. Naast een groot aantal winkel/woonhuizen met sierlijk bewerkte zeventiende en achttiende-eeuwse hals- en klokgevels en negentiende-eeuwse lijstgevels zijn tevens een aantal twintigste-eeuwse nieuwbouwcomplexen te vinden. De vrij smalle gevel van het winkel/woonhuis Haarlemmerdijk 37 past goed in het kleinschalige patroon van de oorspronkelijke bebouwing en draagt door de, weliswaar sobere, Jugendstildetaillering bij tot het heterogene stadsbeeld van de Haarlemmerdijk.
Typologie
Het winkel/woonhuis telt boven de winkelpui drie bouwlagen en een kapverdieping onder een met zink bedekt plat dak. Tegen elke bouwmuur is een toegangsdeur iets achter de rooilijn geplaatst; de linker deur geeft toegang tot de woonvertrekken op de verdiepingen, de rechter deur geeft toegang tot de winkel. Rookkanalen zijn vanaf de straat niet zichtbaar.
Architectonische verschijningsvorm
Het smalle, door F.M.J. Caron ontworpen winkel/woonhuis is een sprekend voorbeeld van een strakke en ingetogen Jugendstil vormentaal waarbij de vormgeving niet zozeer wordt bepaald door een uitbundige sierlijke decoratie, maar door een grote zorgvuldigheid in detaillering en materiaalgebruik. De in reliëf aangebrachte strakke geometrische ornamentering en de sobere wit gepleisterde gevel boven de winkelpui is hiervoor kenmerkend. Zowel de door de architect gesigneerde plint als de omlijsting van de winkelpui is in natuursteen uitgevoerd en voorzien van een zwarte verflaag. De turkooizen kleur die gebruikt is voor de in reliëf aangebrachte ornamentering is vermoedelijk van later datum, evenals het lijstwerk in de puibalk. Het fraaie rondgebogen etalagevenster, opgebouwd uit rechte verticale glasdelen, vormt een karakteristiek element in de winkelpui; oorspronkelijk was het glas in roeden gevat. De twee toegangsdeuren zijn niet meer origineel en de twee bovenlichten zijn helaas afgetimmerd met naamplaten van de huidige kledingwinkel.
Boven de winkelpui wordt het gevelbeeld van de wit gepleisterde gevel gedomineerd door de brede raampartijen die van bouwmuur tot bouwmuur reiken; met uitzondering van de zolderverdieping zijn deze opgebouwd uit dubbele deuren met ongedeeld bovenlicht geflankeerd door smalle ramen, eveneens voorzien van ongedeelde bovenlichten. De enige decoratie op de verder vrij sober vormgegeven gevel is het in reliëf aangebrachte strakke geometrische lijnenspel op de lateien, de schijnvoegen en de sierlijk vormgegeven balkonhekjes voor de dubbele deuren op de tweede en derde verdieping. Voor enige plasticiteit zorgen de als lisenen opgevatte bouwmuren die een spaarveld begrenzen en hun beëindiging vinden in twee plastisch vormgegeven opstaande dakstukken. Het spaarveld wordt begrensd door gebogen en opklimmende uitmetselingen die tevens het kader vormen van de raampartij op de zolder; deze laatste is opgebouwd uit drie gekoppelde draairamen met bovenlichten. Een met zink bekleed afdakje op fraai vormgegeven houten consoles zorgt voor de noodzakelijke regenafvoer. Boven het middelste raam is een hijsbalk geplaatst.
Cultuurhistorische context
F.M.J. Caron staat vooral bekend als de ontwerper van verschillende Amsterdamse Jugendstil gebouwen in de periode 1890-1910 waarvan het winkel/woonhuis, Haarlemmerdijk 37, weliswaar een sobere variant is maar zeker geen minder treffend voorbeeld. Caron heeft echter ook in andere stijlen gewerkt; zijn ontwerp voor het winkel/woonhuis Haarlemmerdijk 13-17 in een sober eclectische vormentaal illustreert dit gegeven.
De winkelpui van Haarlemmerdijk 37 is tekenend voor de periode waarin door groeiende concurrentie een winkelier met zijn tijd moest meegaan om klanten te binden. Een moderne uitstraling van de winkelpui werd steeds belangrijker. Veel voorkomend in die tijd, begin twintigste eeuw, was een pui met een strakke omlijsting met de van de Wiener Sezession afgeleide geometrische siermotieven en een invulling van grote glasvensters.
Conclusie
Het grotendeels gave winkel/woonhuis is architectuurhistorisch van belang vanwege de hoogwaardige kwaliteiten van het ontwerp die hoofdzakelijk gelegen zijn in de zorgvuldigheid in detaillering en materiaalgebruik. Het pand is cultuurhistorisch van belang als uitdrukking van de typologische ontwikkeling van de winkelpui in de eerste helft van de twintigste eeuw. Tenslotte heeft Haarlemmerdijk 37 een ensemblewaarde als onderdeel van het stedelijk beeld van de Haarlemmerdijk als winkelstraat.
Gebruikte bronnen en literatuur
H.J.F. de Roy van Zuidewijn, Amsterdamse bouwkunst 1815-1940, p. 101-103.
D.W.C. Mulder (red.), Haarlemmerbuurt en westelijke eilanden; een buurt in beeld, Amsterdam 1998, bijbehorende wandelgids, p. 13-14.