De sluiswachterswoning aan de Buiksloterweg 9-11 uit 1839 maakt een onlosmakelijk onderdeel uit van het Noordhollands Kanaal en de Willemssluis die in 1824 werden aangelegd. Voorts is de woning een belangrijk onderdeel van het cluster kleinschalige oude bebouwing aan de Buiksloterweg, die het gebied een bijzonder karakter verleent. Daarbij moet ook opgemerkt worden dat de Buiksloterweg, als jaagpad van de oude trekvaart door de Volewijk naar de Buiksloterdijk, nauw verband houdt met het kanaal omdat laatstgenoemde voor een groot deel het beloop van de oude trekvaart volgt.
De woning dateert uit 1839 en is zeer bijzonder vanwege de opmerkelijk solide constructie, de gebruikte materialen en verzorgde afwerkingen en de Philibertspanten in de kap. Met name dit laatste is zeer bijzonder, niet alleen omdat de toepassing op dat moment zeer vooruitstrevend was, maar ook omdat het vooral gangbaar was voor militaire gebouwen. Dit duidt allemaal op het prestigieuze gehalte van het totale Noordhollands Kanaal- en Willemssluisproject en daarmee natuurlijk het aanzien van de waterstaat onder Koning Willem I.
stedenbouwkundige situering
De voormalige vrijstaande sluiswachterswoning met ruime tuin is gelegen aan de westzijde van het Noordhollands Kanaal aan de Buiksloterweg, pal naast de Willemssluis. Aan weerszijden van het kanaal is er in Amsterdam Noord een groene zone. Ter hoogte van de sluis vormt de sluiswachterswoning samen met enkele ernaast gelegen panden een concentratie van wat kleinschalige bebouwing. In de Volewijk was in de 17e eeuw een trekvaart naar de Buiksloterdijk gegraven en de Buiksloterweg was het jaagpad. Met de aanleg van de Willemssluis en het kanaal breidde de bebouwing aan de Buiksloterweg zich uit. In schaal en aard sluit het geheel nauw op elkaar aan en vormt het een kleine enclave.
Het Noordhollands Kanaal van het IJ naar Den Helder werd in 1824 aangelegd naar ontwerp van Jan Janszoon Blanken (Inspecteur Generaal van de Waterstaat onder Koning Willem I) en volgt voor een groot deel de loop van de oude trekvaart naar de Buiksloterdijk. Zowel het kanaal als de Willemssluis golden toen wereldwijd als waterbouwkundige hoogtepunten, en gelden nog altijd als belangrijke, herkenbare structuur in Noord die herinnert aan de hoogstaande waterbouwkundige periode onder Willem I. Aan de oostelijke zijde staat de Havenmeesterswoning, die ook onderdeel van het complex uitmaakt.
typologie
De uit baksteen opgetrokken sluiswachterswoning, bestaat uit één bouwlaag met een dakpannen kap met wolfseinden waarvan de nokrichting evenwijdig aan het Noordhollands kanaal is. Aan de westzijde is het pand onderkelderd. De muren worden gedragen door spaarbogen op een Amsterdamse fundering met schuifhout.
Oorspronkelijk waren er twee toegangsdeuren, één in het midden van de zuidgevel en één in het midden van de oostgevel, aan de kant dus van het sluiscomplex. In het rechthoekige gebouw was van zuid naar noord een gang met aan de westzijde achtereenvolgens een soort kamer en suite, een keuken, een trap naar de zolder, een trap naar de voorraadkelder, een wc en enkele bergruimtes. Aan de westzijde was er vanuit de gang toegang tot de meest zuidelijk gelegen kamer en een met een deur afgesloten gang die naar de oostgevel (oftewel de
sluiszijde) toegang bood. Vanuit die dwarsgang was er aan weerszijden toegang tot respectievelijk één en twee kamers. Vermoedelijk waren alle kamers die door de noord-zuidgang ontsloten waren de privévertrekken, terwijl de kamers die via de dwarsgang te bereiken waren tot de dienstvertrekken behoorden. Via enkele deuren in de achtergevel was er toegang tot de privé-grond achter het huis.
De oorspronkelijke bouwtekeningen ontbreken vooralsnog, er is alleen een tekening uit 1938 waaruit de oorspronkelijke situatie van de begane grond blijkt. In dat jaar splitste men het pand in twee woningen waardoor de oorspronkelijke indeling verloren ging. Toen werden ook de oorspronkelijke afwerkingen in eenvoudige Empirestijl grotendeels vervangen door sobere jaren dertig detailleringen. Bij die verbouwing zijn de dwarsgang en deur naar de sluis dicht gezet en werd iets links daarvan een raam bijgeplaatst, sloot men de lange gang ter hoogte van de noordelijke wand van de dwarsgang af zodat er een zuidelijke en een noordelijke woning ontstonden, respectievelijk nr. 9 en nr. 11. Ten behoeve daarvan werd ook in de zuidelijke woning een trap geplaatst en kreeg de noordelijke woning een toegangsdeur in de noordgevel. In de kap kwamen aaneengeschakelde dakkapelen waarvoor een enkele gording van de kap het moest ontgelden. Verder werden vertrekken verkleind, vergroot of samen-gevoegd waarbij o.a. de schouwen in de zuidoostelijke kamers verloren gingen.
Onlangs is de woning op nr. 11 nogmaals verbouwd en is de nabijgelegen schuur middels een gang bij de woning getrokken. De vertrekken aan de achterzijde zijn toen tot één grote keukenruimte samengevoegd, waarbij de schouw verdween en men een deur in de muur wegwerkte. Wanneer alle overige schouwen en de rookkanalen verdwenen zijn, is onduidelijk. De woning op nr. 9 breidde een jaar geleden uit door de schuren die achter het huis staan in directe verbinding met de keuken te stellen.
Het oorspronkelijke gebruik van de zolder is niet bekend, maar tegenwoordig zijn er bad- en slaapkamers. Ten behoeve van de lichtintreding zijn er ook daklichten aangebracht.
Ondanks al deze ingrepen zijn zowel het oude karakter als de verbouwing uit 1930 herkenbaar gebleven, zodat de geschiedenis van het huis afleesbaar is.
architectonische uitwerking
exterieur
De sluiswachterswoning is opgetrokken uit hardgrauwe Vechtse moppen en gemetseld met zogenaamd basterd tras (een specie op basis van kalkmortel en gemalen tufsteen). Inmiddels zijn de zuid- en westgevels gestuct, wanneer is vooralsnog onbekend. De gevel wordt beëindigd door een wit geschilderde, rijk geprofileerde en iets uitkragende kroonlijst. Het dak met wolfseinden is bedekt met rode pannen.
De gevels zijn van oorsprong symmetrisch opgezet, en ondanks de verbouwingen is dat, gevel aan de tuinzijde na, nog steeds het geval. De noord- en zuidgevel hebben in het midden een deur en aan weerszijden daarvan een raam (op nr. 11 gaat het in feite alleen nog om de deuropening, omdat de entree in de gang naar het schuurtje is opgenomen). In de oostgevel zijn vijf ramen symmetrisch geplaatst en in de westgevel zijn er vier ramen met twee deuren (op nr. 9 gaat deze deur schuil achter een aanbouw). De oorspronkelijke kozijnen zijn intussen allemaal vervangen.
Van de oorspronkelijke dakkapelen is alleen de noordelijke nog voorzien van gedecoreerde wangen.
interieur
De vloer en de onderste helft van de muren van de voorraadkelder(s) onder het westelijke deel van het huis zijn betegeld met geel geglazuurde plavuizen, een dure toepassing die ervoor zorgde dat de kelder zo droog mogelijk kon blijven. De vloerliggers bestaan uit behakte / geprofileerde eikenhouten en grenen balken (vermoedelijk is er een verschil vanwege het hergebruik van materiaal uit de voorgaande woning).
In nr. 11 zijn er nog enkele oude geprofileerde deurkozijnen en paneeldeuren aanwezig.
De behakte of geprofileerde balklaag is nog intact. Zeer opmerkelijk is de originele houten wenteltrap rond een schalmgat met keepboom en gietijzeren spijlen.
Het Philibertspant is van dennenhout gemaakt waarbij de onderdelen zijn verbonden door middel van de traditionele gesmede nagels en door middel van, toen zeer moderne, bouten met vierkante moeren en koppen.
Zoals gezegd verkeert de zuidelijke woning grotendeels nog steeds in de staat van de verbouwing uit de jaren '30, wat goed zichtbaar is aan de detailleringen van kozijnen, (Bruynzeel)deuren etc., wat historische van waarde is gezien de gave staat waarin het nog verkeert.
De huidige rode dakpannen lijken van later datum, in het bestek worden namelijk 'beste blaauwe rijnpannen' voorgeschreven.
cultuur historische context
Uit de aanbestedingsstukken uit 1839 waarin het bestek en de voorwaarden zijn opgenomen blijkt dat er gelijktijdig een 'nieuwe Woning voor den Havenmeester en Opzigter, en drie dito voor de Sluisknechts, aan de Willemsluis, te Buiksloot, te Purmerend, in drie percelenÆ werden gebouwd. Elk natuurlijk behorend bij het Noordhollands Kanaal. De Sluisknechtenwoningen staan nog altijd op Buiksloterweg 13-19, de Havenmeesterswoning op Sixhavenweg 13-14 en samen met de sluis vormt dit een onlosmakelijk geheel.
Uit het bestek blijkt voorts dat er toen al een 'Havenmeester- en een Sluiswachters-Woning' waren, vermoedelijk snel gebouwd ten tijde van de aanleg van het kanaal in 1824, maar kwalitatief en / of representatief niet goed genoeg, zodat men al na 15 jaar nieuwe bouwt. Daarvoor werd gedeeltelijk gebruik gemaakt van de materialen die uit de te slopen woningen kwamen, zoals het baksteen en hout.
Zeer bijzonder is de kapconstructie met zogenaamde Philibertspanten (ook wel schenkelspant). Dit type houten boogspant werd in 1561 ontwikkeld door Fransman Philibert de l'Orme, bouwkundig adviseur van koning Henri II. Het is een constructie waarbij uit korte planken spanten werden samengesteld die op hun beurt dichtbij elkaar werden gezet en aaneen gekoppeld met planken. Met Philibertspanten konden overspanningen van ca. 15 meter worden gemaakt (voor de sluiswachterswoning ca. 11 meter). Men paste deze constructiewijze echter nauwelijks toe tot de wedergeboorte in de 19e eeuw, overwegend in militaire gebouwen, zoals de manege te Breda (1827, inm. gesloopt, overspanning 20 m.), het ketelhuis in het machinegebouw van de Westergasfabriek (Amsterdam, 1855), het Markiezenhof (Bergen op Zoom, 1862), en de Cavaleriekazerne (Amsterdam, 1863).
Het gebruik van dit type spant was voor woonhuizen (voor zover bekend is) niet erg gangbaar; er is één vroeg voorbeeld bekend uit 1824 in 't Jansveld te Utrecht. Voor de 'prijsvraagontwerpen voor een moderne boerderij' die de Hollandsche Maatschappij tussen 1850 en 1860 jaarlijks uitschreef, werd bovendien opvallend vaak het Philibertspant gebruikt, maar dat is wel enkele decennia later. Het voordeel ervan is simpel, met het Philibertspant is namelijk een kapverdieping mogelijk waarbij de spantconstructie bijzonder weinig ruimte in gebruik neemt en dus het ruimtegebruik niet belemmert. Andere voordelen zijn dat er weinig hout voor nodig is en dat het hout uit kleine delen bestaat en dus goedkoper is; de constructie is lichter en drukt ook loodrechter; het aanzien van de kap zelf is mooi en daarom ook geschikt voor representatieve ruimtes. Het nadeel ervan is het risico dat alle kleine onderdelen sneller losraken en daarom werd het vaak grondig vast gespijkerd of van bouten voorzien, zoals ook in de sluiswachterswoning te zien is.
Ten tijde van de bouw van de sluiswachterswoning was het gebruik van dit spant dus modieus en vooruitstrevend. Dit duidt samen met de voor het overige ook zeer solide constructie van het huis, de kwalitatief hoogstaande materialen en de zeer verzorgde afwerkingen op het prestigieuze gehalte van het totale Noordhollands Kanaal- en Willemssluisproject.
literatuur
- Houten kappen in Nederland 1000-1940, H. Janse, deel van de reeks 'Bouwtechniek in Nederland', Amsterdam - Zeist, 1989
- BWT-archief stadsdeel Noord, dossier 5750
- Historisch Topografische Atlas van het Gemeente Archief Amsterdam
- Amortisatie-sijndicaat, administratie der domeinen, tweede Ressort, Agentschap Amsterdam, Bestek en Voorwaarden wegens het maken van eene nieuwe Woning voor de n Havenmeester en Opzigter, en drie dito voor de Sluisknechts, aan de Willemsluis, te Buiksloot, te Purmerend, in drie percelen, zie archief van de hoofdingenieur-directeur van de Rijkswaterstaat Directie Noord-Holland in het Rijksarchief Noord-Holland in Haarlem, archiefnummer 156, inv.nr.363-60. Tevens aanwezig bij het Gemeente Archief onder nummer 5075, inv.nr. 21090, ..57
- Willemssluis, monumentenbeschrijving, H. Aardse/Bureau Monumentenzorg, 2001
- Werken en wonen in de Buiksloterham, Historisch Centrum Amsterdam-Noord, Amsterdam, 1992