Stedenbouwkundige context
Het schoolgebouw, oorspronkelijk ontworpen voor een dubbele school voor Gewoon Lager Onderwijs (GLO), staat op het Smaragdplein 3-5 in De Pijp in stadsdeel Oud Zuid. Het plein met een besloten hofvorm ligt ten opzichte van de Amstel aan de westkant, dichtbij het Amstelkanaal aan de zuidkant en aan de oostkant van de Van Woustraat. Het vrijstaande schoolgebouw staat ten noorden van dit verscholen plein.
Deze wijk ligt in de Binnendijksche Buitenveldersche Polder van de voormalige gemeente Nieuwer Amstel. Nadat Amsterdam het gebied in 1896 had geannexeerd, kreeg architect H.P. Berlage de opdracht een stedenbouwkundig plan te ontwerpen. Zijn uitbreidingplan, Plan Zuid dat in 1917 door de gemeenteraad werd goedgekeurd, had een geheel andere opzet dan het Plan Kalff uit 1875 waarop de noordelijke Pijp met haar lange straten en monotone bouwblokken gebaseerd was. De basisstructuur van Berlages plan bestond uit brede lanen, pleinen en drie waterlopen waaronder het Amstelkanaal, dat haaks uitmondt op de Amstel. Dit nieuw ontwikkelde stadsdeel bood onder meer ruimte voor de bouw van nieuwe schoolgebouwen, waarnaar grote vraag was na de Schoolwet van 1920. In Amsterdam zijn tussen 1920 en 1926 circa 170 scholen gebouwd, waarvan een groot gedeelte in Zuid.
Het schoolgebouw op het Smaragdplein uit 1920 is net als de woonblokken langs de Van Woustraat één van de vroegst gebouwde bouwblokken in deze buurt. In het plan uit 1917 waren in het midden van het plein drie bouwblokjes, waarschijnlijk scholen, ontworpen. Op de plattegrond van 1920 waren die gereduceerd tot twee en uiteindelijk is alleen deze school gerealiseeerd. De bebouwing van de rest van het plein heeft tot 1929-1931 op zich laten wachten. De oorzaak van deze vertraging moet waarschijnlijk gezocht worden in een discussie over de invulling van de ruimte. Deze kon òf als binnenterrein van een bouwblok met daarop drie scholen ingevuld, zoals bijvoorbeeld in Amsterdam-Noord bij de Havikslaan gebeurde òf als een volwaardig plein worden bebouwd. Dat was van belang voor de architectuur van de nog niet gerealiseerde woonblokken die hier dan geen achtergevels maar voorgevels zouden krijgen. Het was ook van belang voor de architectuur van het schoolgebouw dat in geval van plaatsing op het plein, geen achterzijden mocht hebben om bij te kunnen dragen aan het stadsbeeld ter plaatse. De school heeft aan alle zijden een fraaie vormgeving gekregen. Op 30 september 1931 is bij raadsbesluit beslist dat het plein een eigen naam zou krijgen. Het veranderde van een achterdeel van de Jan Lievensstraat in het Smaragdplein, zoals dat Berlage voor ogen stond.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het schoolgebouw, ontworpen door de dienst Publieke Werken, mogelijk door architect N. Lansdorp, was bestemd voor twee scholen voor Gewoon Lager Onderwijs (GLO). Oorspronkelijk waren aan de oostzijde op nummer 5 de Jan Lievensschool en aan de westzijde op nummer 3 de Graaf Floris V school en later de Karel du Jardinschool. Tot 2007 werd het hele gebouw gebruikt door één school, El Arqam genaamd. Na de verbouwing herbergt het diverse functies. Smaragdplein 3-5 behoort tot het type corridorschool met lokalen aan één zijde van de gang. Het gebouw met drie bouwlagen en plat dak bevat veertien lokalen die aan de voorzijde zijn gelegen. Per school waren er dus oorspronkelijk zeven schoollokalen met daarbij een gemeenschappelijk gymnastiek-, een speel- en een tekenlokaal.
Op de oorspronkelijke plattegrond heeft de school een spiegelbeeldige rechthoekige plattegrond met aan de voorkant drie inspringende bouwdelen en aan de achterzijde, op dezelfde hoogte, drie risalerende delen. De gang die de hoofdas van de school vormt heeft een oost-westrichting, zodat de lokalen op het zuiden liggen en zicht hebben op het Smaragdplein. Oorspronkelijk was er alleen via gemeenschappelijke ruimten een doorgang van de ene naar de andere school. Verder waren de twee scholen van elkaar gescheiden. Opvallend is dat er op de oorspronkelijke plattegrond geen buitenspeelplaats aangegeven werd, maar dat er wel een speellokaal (doorgaans bestemd voor kleuters) aanwezig was.
De entrees tot beide scholen bevinden zich aan weerszijden van de voorgevel. Tegenwoordig is het schoolgebouw niet meer gedeeld. Op de oorspronkelijke plattegrond was de verdeling als volgt.
De ingang met vestibule op de begane grond van de voormalige Jan Lievensschool op nummer 5 heeft in zijn verlengde een trappenhuis met daarnaast de achteruitgang. Aan de voorzijde zijn ten westen van de vestibule en ten oosten van de gemeenschappelijke gymzaal twee klaslokalen. Aan de achterzijde, naast het trappenhuis, bevinden zich de toiletten, een ruimte die als een fietsenbergplaats diende, een vestiaire en de kamer van het vroegere schoolhoofd. De begane grond van de school op nummer 3 was op de middenas van de gymzaal gespiegeld. De eerste verdieping van de aan de oostzijde gelegen school (no. 5) had aan de voorzijde boven de vestibule een vestiaire met daarnaast twee klaslokalen en aan de voorzijde een derde lokaal boven de gymzaal. De achterzijde van deze middenruimte was als speelzaal ingericht met daarnaast, boven de kamer van het schoolhoofd, een kamer voor het personeel. Aan de achterzijde werden in het midden van de gang tweemaal drie toiletten gebouwd met de ruimte die daartussen ligt als voormalige klerenbergplaats. De school aan de westzijde was ook hier spiegelbeeldig. De tweede verdieping was identiek aan de eerste verdieping met dit verschil dat het middenlokaal aan de voorzijde tot de school aan de westzijde behoorde en het lokaal dat daar achter ligt als tekenlokaal ingericht was.
In de archieven wordt de Jan Lievensschool (no. 5) tot begin jaren zestig genoemd. De Karel du Jardinschool heeft het gebouw tot eind jaren zeventig gebruikt. Daarna hebben de openbare praktijkschool De Bontekoe en openbare lagere school De Edelsteen het hele schoolgebouw in gebruik gehad. Midden jaren tachtig is El Arqam in het gebouw getrokken.
De indeling is toen ook gewijzigd. Aan de oostzijde (no. 5) is het klaslokaal naast de gymzaal verbouwd tot kleedruimte en douches, terwijl de kamer van het hoofd bij de gymzaal is getrokken. Aan de westzijde (no. 3) zijn de lokalen vergroot door de gang bij de lokalen te trekken; de voormalige toiletten, garderobe en personeelskamer zijn gesloopt om tot gang te worden verbouwd. Op de eerste verdieping zijn de lokalen op dezelfde manier vergroot. Aan de achterkant van de speelzaal is een berging gemaakt. Tussen de twee lokalen zijn ook hier toiletruimtes gebouwd. De tweede verdieping is op dezelfde manier verbouwd. Het tekenlokaal aan de achterzijde is verkleind en gedeeltelijk tot kantoor en personeelsruimte verbouwd.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De architectuur vertoont kenmerken van de Amsterdamse School. Vooral het siermetselwerk en andere decoratieve elementen geven het gebouw een fraai en verzorgd voorkomen. De gevel is rijk versierd met vertand metselwerk in de basis en de daklijn en de hoeken zijn met baksteen in zaagtandmotief geaccentueerd. De gang- en trapvensters vallen op door een ruitvormige roedenverdeling en enkele vensters door golfvormige lateien.
Het gebouw met plat dak is opgetrokken uit gele bakstenen, op een plint van rode bakstenen. Verder zijn de oost- en westgevels verfraaid met erkervormige uitbouwen.
In de voorgevel van het symmetrische schoolgebouw komt de interne verdeling in twee scholen naar voren doordat aan weerszijden van de voorgevel twee ingangen zijn. De gevel is verdeeld in vijf raam- en twee smalle ingangstraveeën. De venstertraveeën zijn opgebouwd uit drie boven elkaar liggende lokaalramen. De lokaalvensters zijn negenruitsramen, elk door roeden onderverdeeld in acht ruiten. De middelste travee, waar op de begane grond de gymzaal ligt, wordt benadrukt doordat deze inspringt en de raamkozijnen een weinig erkervormig zijn.
Op de oorspronkelijke tekening waren de muurdammen van de middentravee en de zijtraveeën verlengd met fraaie, torenachtige bouwsels, maar die zijn kennelijk bij de bouw al wegbezuinigd. Op foto's van 1922 zijn ze niet aanwezig. De naar achteren wijkende ingangstraveeën zijn lager dan de lokaaltraveeën. Op de verdiepingen zijn kleine, vierkante vensters aangebracht. Boven de ingang is het uitstekende, halfronde portaal verfraaid met nissen en deelzuiltjes. De achtergevel is symmetrisch en zeer gevarieerd. Deze gevel bestaat uit zeven ongelijk brede traveeën, die afwisselend risaleren en naar achteren wijken. Deze gevel wordt hoofdzakelijk gedomineerd door vensters van gangen en toiletten, die verbijzonderd zijn door ruitvormige roeden en vanzelfsprekend kleiner van formaat zijn dan de lokaalramen aan de voorzijde.
De middentravee is, zoals vermeld, voorzien van lokaalramen: de gymzaal op de begane grond, het voormalige speellokaal op de eerste en het vroegere tekenlokaal op de tweede verdieping. Het tekenlokaal ontvangt daglicht van vijf gekoppelde langwerpige achttienruits ramen. Daaronder, op de eerste verdieping, heeft de speelzaal een lokaalraam van hetzelfde formaat als de lokaalramen aan de voorzijde. De gymzaal heeft een lokaalraam met twee openslaande deuren.
Aan weerszijden van de middentravee bevindt zich een inspringend bouwdeel voor de kamers van het schoolhoofd en die voor het personeel. Deze vensterpartijen zijn zeer verschillend, waarbij die op de begane grond uit drie gekoppelde tienruits ramen bestaan, en die van de eerste verdieping het meest opvallen, omdat ze langgerekt en verfraaid zijn met baksteenversieringen. Op de bovenverdieping kreeg de kamer van het personeel het daglicht slechts van twee kleine vierkante raampjes zoals die van de gangen en de toiletten.
De trappenhuizen aan weerszijden van de gevel risaleren en zijn voorzien van ladderramen en achteruitgangen. Boven de ladderramen is een verticale baksteenversiering aangebracht.
Tussen het trappenhuis en het personeelsbouwdeel bevindt zich een breed muurdeel met op alle drie de bouwlagen acht kleine vierkante toilet- en garderoberaampjes. De begane grond heeft twee van deze vensterstroken met kleine vierkante ramen boven elkaar. De dagkanten risaleren en zijn aan de boven- en onderzijden verfraaid. De eerste verdieping heeft onder de vensterstrook van acht raampjes, een tweede rij met acht hele kleine vensters. De tweede verdieping telt een vensterstrook van acht vensters, gescheiden door verbijzonderde dagkanten. De ladderramen, gevuld met ruitvormige decoratieve, bloemvormige glas-in-loodramen verlevendigen het trappenhuis.
De twee zijgevels van het vrijstaande gebouw zijn elkaars spiegelbeeld en hebben in het midden vijfkantige erkers over de hele lengte, die als decoratieve gangeinden dienen. De raampartijen van begane grond en eerste verdieping zijn even groot en opgebouwd uit vijf naast elkaar liggende en drie boven elkaar gesitueerde vierkante ramen met kruisvensters. De bovenste verdieping heeft geen drie, maar twee rijen boven elkaar staande ramen. Ze worden geflankeerd door drie kleine, vierkante vensters, die verfraaid zijn door ruit- en driehoekige vensters.
Kunst: De twee vooringangen zijn met beeldhouwwerken verfraaid. Het zijn twee vroege beelden uit 1921-1922 van Hildo Krop. De twee kalkstenen beeldjes zijn rechthoekig van vorm en stellen een ramskop voor, met opzij verschillende dieren. De beelden behoren tot de Buitenbeelden collectie van het Stedelijk Museum.
Interieur
Het interieur en de indeling van een aantal lokalen zijn in de jaren tachtig van de vorige eeuw verbouwd. De trappenhuizen en de trappaal zijn nog versierd met een hek van smeedijzer en de oostkant heeft nog de decoratieve glas-in-loodramen met bloemmotief. De ramen, onder meer met ruitvormige vensterassen en een aantal deuren zijn nog origineel. In 2007-2008 is de school opnieuw verbouwd.
Cultuurhistorische context
Deze school is een fraai en vroeg voorbeeld van een gebouw in de architectuur van de Amsterdamse School. Zij is ook een van de vroegste voorbeelden van de monumentale dubbele scholen onder een dak die samen een gymzaal deelden. Dat twee scholen samengevoegd werden, was niet nieuw, maar gebeurde wel op een meer doordachte wijze dan in de negentiende eeuw. De scholen deelden in de jaren twintig de gymlokalen, terwijl ze voordien ieder een eigen gymzaal hadden.
Door het opkomende socialisme werden steeds meer en fraai verzorgde scholen gebouwd. De Sociaal Democratische Arbeiders Partij (SDAP) stelde dat elk kind recht had op ontplooiing, zodat het in de toekomst een kans zou krijgen op een beter leven. Het beschavingsconcept heeft hier een rol gespeeld. De scholen moesten mooi zijn om de artistieke smaak van de arbeiders te verheffen. Het gebouw moest daarbij bijdragen aan de verfraaiing van het stadsbeeld. Tot de scholen die in de Amsterdamse Schoolstijl gebouwd zijn, is deze één van de fraaiste.
De directeur van de afdeling Gebouwen van PW, ingenieur A.R. Hulshoff, had een team van bekwame architecten samengesteld die zich over de schoolontwerpen bogen. Architect J. Gratama roemde de gemeente in het 'Bouwkundig Weekblad', 'door het talent van particuliere architecten te benutten voor de kwaliteit van de bouw en de welstand van de nieuwe stad, waardoor iets bereikt wordt wat tot het beste behoort op dit gebied in de wereld en dat door deskundige dan ook wordt geroemd'. In de bouwkunst was een schoolgebouw één van de bouwopdrachten waar een architect meer artistieke vrijheid had dan bij woonblokken. Van deze school is het bijzonder dat zowel de voorgevel als de achtergevel met veel zorg is ontworpen. Dat kwam waarschijnlijk voort uit het pleinontwerp, waarin drie scholen in het midden van het plein waren gedacht, die van alle kanten gezien mochten worden. Volgens Berlage moesten pleinen: 'open pleinen zijn met openbare gebouwen want plein en gebouw zijn er om elkaar'.
De architecten die onder Hulshoff werkten, werden als team gezien van wie niet bekend gemaakt werd, wie verantwoordelijk was voor welk gebouw. Mogelijk is de school aan het Smaragdplein een van de vroegste ontwerpen van architect N. Lansdorp. Het zijn toeschrijvingen en soms is er een collega-architect die een tipje van de sluier oplicht. Aan de Papaverhoek en het Hygieaplein 8-10 staan schoolgebouwen met vergelijkbare detailleringen als bij deze school, die toegeschreven zijn aan Lansdorp. Onder meer de compositie van de achtergevel met de verfraaide dagkanten en vensterstroken van vierkante ramen vertonen overeenkomsten. Ook de erkervormige vensterpartijen in de zijgevels doen denken aan deze ontwerpen. Architect Gratama noemde de school op het Hygiëaplein een ontwerp van Lansdorp.
Nicolaas Lansdorp (1885-1968) heeft gewerkt op het bureau bij Ed. Cuypers en was van 1916-1919 als architect aan de gemeente Rotterdam verbonden. Vervolgens ging hij in Amsterdam bij PW aan de slag. Tien jaar later werd hij bevorderd tot hoofdarchitect en in 1932 verliet hij het ambt om als professor in Delft te gaan werken. Lansdorp heeft een groot aantal gebouwen op zijn naam staan. De bekendste scholen zijn de GLO-scholen aan het Huismanshof 1 en de Wingerdweg 28-32 (1926), de voormalige meisjes-HBS (1929), aan de Gerrit van der Veenstraat 99 en het Vossius-gymnasium (1932) aan de Messchaertstraat 1. Tot zijn vroege werken behoren ook de school aan het Hygiëaplein 8-10 (1928) en de Papaverhoek 1 (1924). Dat hij professor in Delft werd was een kroon op zijn carrière en bewijst dat hij indertijd al tot de beste architecten van het interbellum werd gerekend. Zijn werk werd geroemd, omdat hij vooral monumentale gebouwen met een Zweedse invloed schiep. De school heeft een evenwichtige compositie met een stevig, constructief betonskelet met baksteenbekleding en ornamentele verfijning.
Ook de kunst bij de entrees bewijst dat deze school indertijd al als bijzonder beschouwd werd. De kunst moest schoonheid produceren en bijdragen aan de beschaving van de bevolking, maar het was zeldzaam dat lagere scholen van kunst voorzien werden. Meestal waren in de tijd rond 1920 dergelijke verfraaiingen voorbehouden aan belangrijke schoolgebouwen van het voorgezet onderwijs, zoals de HBS aan de Zocherstraat en die aan de P.L. Takstraat.
Hildo Krop (1884-1970) was de officieuze stadsbeeldhouwer en kreeg al in 1916 opdrachten van Hulshoff voor bouwbeeldhouwwerk aan onder meer bruggen en andere openbare gebouwen. Zijn vroegste opdrachten voor scholen heeft hij uitgevoerd aan de Boerhaavestraat 22 (1916), Wormerveerstraat (1916, thans verdwenen), de HBS aan de Zocherstraat 23 (1917), Oostzaanstraat 45 (1920), De Wetstraat 23 (1921), Postjesweg 1 (1921), P.L. Takstraat 33 (1923), Bestevaerstraat 60 (1924), Hygiëaplein 40 (1924), Schermerstraat 15 (1925), Reynier Vinkeleskade 62 (1925), Wingerdweg 12 en Huismanshof 1 (1924), Azaleastraat 19 (1928), Gerrit van der Veenstraat 99 (1928), Dongestraat 12 (1929), Beyerlandstraat 2 (1931) en het Erasmusbeeld op de Messchaertstraat 1 (1931).
Conclusie
Het voormalige schoolgebouw voor gewoon lager onderwijs aan het Smaragdplein heeft stedenbouwkundige waarde, door de beeldbepalende ligging aan het Smaragdplein waarvan het een afsluitende wand vormt. Architectuurhistorische waarde ontleent de school aan de zorgvuldige en esthetische uitwerking van het in Amsterdamse Schoolstijl uitgevoerde ontwerp. Het bijzondere ontwerp wordt gekenmerkt door afwisselend kleur- en materiaalgebruik, decoratieve detaillering en een grote variatie van de afzonderlijke bouwdelen. Architectuurhistorisch is het gebouw tevens van belang als een vroeg voorbeeld van een school uit de vroege fase van de Amsterdamse School. Bovendien maakt het object deel uit van het oeuvre van (de architecten van) PW en mogelijk van het oeuvre van de gerenommeerde architect N. Lansdorp, waaruit blijkt hoezeer de dienst PW kon profiteren van de opkomst van de Amsterdamse School-architectuur. Het bouwbeeldhouwwerk van Hildo Krop geeft het gebouw een toegevoegde, kunsthistorische waarde. Cultuurhistorisch is de school van waarde als een van de eerste dubbele scholen, die samen een gymnastieklokaal delen. De zorg voor de architectuur getuigt van het belang dat de overheid stelde in een goed ontworpen omgeving voor de schoolgaande kinderen.
Bronnen en literatuur
Spoelstra Y.W.M., Schoolvoorbeelden. Inventarisatie van Amsterdamse schoolgebouwen 1850-1965. bureau Monumenten en Archeologie, 2003-2004
Brants K., H.J. Kockx en E.J. Rothuizen, Scholenbouw, Goes 1924
Boekholt P. Th.F.M. en E.P. de Booy (1987), Geschiedenis van de School in Nederland, vanaf de middeleeuwen tot aan de huidige tijd. Assen /Maastricht 1987
Gratama J, 'Complex arbeiderswoningen bij het Stadion te Amsterdam'. Bouwkundig Weekblad (1921), p. 299-300