Het voormalige badhuis aan de Meteorenweg is een bijzonder en typologisch zeldzaam gebouw dat nog in behoorlijk gave staat verkeert. De opmerkelijke plattegrond komt tot uitdrukking in de vormgeving van het gebouw op een manier die voor de tijd representatief is. Het naastgelegen, voormalige plantsoen en de inwendige structuur van het badhuis hangen oorspronkelijk nauw met elkaar samen. In de vormentaal zijn verder karakteristieken van de Amsterdamse School gecombineerd met landelijke elementen te zien, hetgeen in de tuindorpen van Noord gebruikelijk was. Verder speelt de architectonische vormgeving in op de stedenbouwkundige situatie; de daar aanwezige structuur met zichtlijnen en het verspringen van de straatbreedte wordt erdoor geaccentueerd. Tot slot is het badhuisgebouw een herinnering aan een inmiddels verdwenen sociaal en cultuurhistorisch fenomeen en is het een inherent onderdeel van de tuindorpstructuur.
Stedenbouwkundige situatie
Het vrijstaande, voormalige badhuis aan de Meteorenweg 158-160 - hoek Maanstraat ligt in Tuindorp Oostzaan. Het tuindorp, met eengezinswoningen van twee bouwlagen met kap, werd gebouwd in twee fasen. De eerste fase had plaats van 1919 tot 1923 en de tweede van 1935 tot 1937. De Meteorenweg vormde aan de zuidwestzijde de buitenste straat van de eerste totstandkomingsfase. Later werd ten zuiden van de Meteorenweg de tweede bouwfase gerealiseerd, zodat deze weg nu de scheiding tussen de eerste en de tweede fase vormt.
Opvallend is dat de rooilijn van de bebouwing van de tweede fase helemaal recht loopt en dat alle bouwblokken daarbinnen liggen ( met uitzondering van de twee terugliggende blokken aan de uiterste zijden), terwijl de rooilijn aan de noordoostzijde (de eerste fase) verspringt, op zo’n manier dat de Meteorenweg zich in noordwestelijke richting in een tweetal stappen versmalt.
Een van die momenten is ter plaatse van de kruising Maanstraat - Meteorenweg en dus precies bij het badhuis. Hierdoor vormt deze kruising een open ruimte waardoor er vanuit de Meteorenweg vrij zicht is op de badhuisgevel aan de Maanstraat (helaas wordt dat vrije zicht tegenwoordig verstoord door een abri). De opzet van het gebouw is daaraan gerelateerd door de wijze waarop de gevels zijn georiënteerd.
Grenzend aan het badhuis is aan de Maanstraat een groene ruimte ingericht, een voormalig plantsoen, dat inmiddels als privétuin in gebruik is en gedeeltelijk door een schutting aan het zicht wordt onttrokken.
Typologie
Het badhuis bestaat in wezen uit twee langwerpige, tegen elkaar aangeschoven bouwvolumes van één bouwlaag met kap: het ene volume ligt evenwijdig aan de Meteorenweg met daarin oorspronkelijk het kinderbadgedeelte (nu bedrijfsruimte/woning); het aangrenzende, andere volume aan de noordwestzijde is haaks op de Meteorenweg gesitueerd en deed oorspronkelijk dienst als het mannen- en vrouwenbadgedeelte (nu woning). Beide volumes zijn overigens niet geheel zuiver rechthoekig; op enkele plekken zijn er kleine verbredingen en verspringingen. Beide volumes vormen samen een haak die het voormalige plantsoen aan twee zijden omsluit (tegenwoordig tuin).
Oorspronkelijke plattegrond
In de oksel van de twee bouwvolumes was de schakeling tussen twee badgedeeltes opgenomen. Hier was de entree voor vrouwen en kinderen. Precies op de overgang van beide bouwlichamen waren de vestibule en de hal voor vrouwen en kinderen en de algemene kas opgenomen. Vanuit deze hal konden de moeders met kinderen de voorkamers van het kinderbadhuis bereiken. Het kinderbadhuis bevond zich in het rechter bouwvolume.
Vrouwen konden van hieruit naar de vrouwenwachtkamer in het vrouwen- en mannenbadgedeelte. Het lag voor de hand dat juist bij het beschut gelegen plantsoen de entree voor de kinderen gelegen was en niet bij de drukke Meteorenweg.
Het aan de linker kant gesitueerde, langwerpige bouwlichaam van het mannen- en vrouwenbadhuis was grofweg in tweeën gedeeld. In de voorste helft, aan de Meteorenweg, waren de entrees, wachtkamers, verwarmingsruimte, wc’s, kast- en bergruimtes, hallen en de kas gesitueerd. De achterste helft was bestemd voor de badzaal.
In het voorste deel bevonden zich rechts naast het midden van de voorgevel aan de Meteorenweg de toegang voor de mannen met vestibule en daarachter een hal. Rechts van deze hal, maar van hieruit niet ontsloten, de eerder genoemde algemene kas. Achter de algemene kas de vrouwen- en kinderhal, de wc en de vrouwenwachtruimte.
De wachtkamer van de mannen lag links aan de voorgevel en was de enige ruimte die zich tot voorbij de lengtemiddenas uitstrekte. Direct erachter en precies in deze middenas was de gang van de badzaal. Aan weerszijden van deze gang een vijftal doucheruimtes en een ruimte met kuipbad.
De mannenhal gaf toegang tot de links ervan gelegen wachtruimte. Hiervandaan hadden de mannen toegang tot de gang van de badzaal. Vrouwen kwamen hier vanzelfsprekend vanuit de vrouwenwachtkamer. Direct achter de mannenwachtkamer was de machine- en verwarmingsruimte met daarachter nog een bergplaats.
Het kinderbadgedeelte is verdeeld in twee voorkamers, twee kleedkamers en een badgedeelte.
Vanuit de hal bij de entree voor vrouwen en kinderen zijn twee voorkamers toegankelijk. Een voorkamer en kleedkamer ligt langs de voorgevel aan de Meteorenweg, de andere voorkamer en kleedkamer ligt aan de gevel aan het voormalige plantsoen. Vanuit de kleedruimtes was er toegang tot het kinderbad: een rechthoekige, net iets uit het midden, dwarsgeplaatste ruimte met daarin langs de buitenmuren kinderdoucheruimtes. Tussen elke kleedruimte en het badgedeelte waren een wc en een bergkast gesitueerd.
Boven de badzalen waren hoge plafonds aangebracht met daarboven ventilatiesystemen die in de hoge kappen zijn verwerkt (in de mannen- en vrouwenbadzaal is deze nog aanwezig en in gebruik).
Gebruiks- en wijzigingsgeschiedenis
Hoewel het voormalige badhuis aan de Meteorenweg pas bij een huisnummerbesluit d.d. 10 mei 1995 twee afzonderlijke huisnummers heeft gekregen, gaat de feitelijke tweedeling van het pand al sinds de jaren zestig van de twintigste eeuw verder dan het scheiden van badgasten in volwassenen en kinderen.
De twee bouwdelen hebben zich als volgt ontwikkeld:
Meteorenweg 158 (het voormalige kinderbadgedeelte)
Het gebruik van het kinderbadgedeelte is in 1968 gewijzigd van badhuis naar timmerwerkplaats toen het door de gemeente werd verhuurd aan een lokale aannemer. Ten behoeve van de nieuwe functie zijn de roedeverdelingen van de drie rechthoekige vensters aan de Meteorenweg verwijderd en is in elk venster een enkele glasplaat geplaatst. Aan de zijde van de Maanstraat is een dubbele vlakke plaatdeur in houten kozijn geplaatst, als ‘behoorlijke uitgang voor werkstukken’. Het ontwerp van de omlijsting van de dubbele deur is gemodelleerd naar de doorgang in de noordoostgevel uit het oorspronkelijke bouwjaar. De geprononceerde betonnen consoles in de bovenhoeken van het kozijn getuigen hiervan. Ook wordt het oorspronkelijke hoge bandvenster door de ingreep op eenzelfde manier onderbroken als het brede venster van de noordoostgevel. De ingreep is hierdoor niet zonder enige architectonische waarde.
Op de bouwtekeningen van de bijbehorende vergunningaanvraag d.d. 9 februari 1968, staat op de plaats van de gevraagde dubbele deuren hoogstwaarschijnlijk een op een doorgang gelijkende elektriciteitskast ingetekend die zich nu in gewijzigde vorm links van de gerealiseerde deuropening bevindt.
De timmerwerkplaats had vermoedelijk een sociaal oogmerk. De eerdergenoemde aannemer heeft het voormalige kinderbadgedeelte in de loop der tijd uit naam van de gemeentelijke Dienst voor de Sport gehuurd, die destijds ook zorg droeg voor het resterende badhuis in het mannen- en vrouwenbadgedeelte. Uit archiefstukken lijkt dit al sinds 1972 het geval te zijn geweest.
Bij besluit van 11 april 1988 heeft het dagelijks bestuur van stadsdeel Noord het voormalige badhuis in zijn volledigheid officieel overgenomen van de Dienst voor de Sport, maar het feitelijke beheer lag al sinds 1 juni 1985 in handen van het stadsdeel.
Uit archiefstukken blijkt Drukkerij ‘Europa’ in 1986 de eerstvolgende vergunningsaanvraag te hebben gedaan voor het creëren van deuropening aan de Meteorenweg ter hoogte van een oorspronkelijke wandkast en wc aan de binnenzijde. De drukkerij was alleen huurder van het voormalige kinderbadgedeelte.
Bij een huisnummeringsbesluit d.d. 10 mei 1995 is de splitsing van het gebouw in twee bedrijfsruimten geregeld. Het voormalige mannen- en vrouwenbadgedeelte heeft hierbij nummer 160 behouden en het voormalige kinderbadgedeelte staat vanaf dat moment bekend als nummer 158. Deze nummering is nog altijd actueel. In 1998 heeft het stadsdeel besloten tot het afstoten van het voormalige badhuis aan Meteorenweg 158-160. De akte van erfpachtuitgifte van Meteorenweg 158 dateert van 1 november 2000.
In 2003 is door het stadsdeel vergunning verleend voor het ‘veranderen van voormalig badhuis tot woonruimte en opslag’ van Meteorenweg 158, het voormalige kinderbadgedeelte. Uit de vergunning blijkt dit gedeelte echter op dat moment al enige tijd als woning in gebruik te zijn. De vergunning behelst voornamelijk het realiseren van een tussenverdieping in het voormalige kinderbadhuis, tussen de oorspronkelijke zolderverdieping en de bedrijfsruimte en een dakraam van beperkte afmetingen aan de tuinzijde. De vergunde tussenverdieping bestaat uit een vrijstaande metalen constructie en betreft een reversibele ingreep. De vergunning geeft geen toestemming tot het gebruik van de tussenverdieping als woonruimte. De begane grond is grotendeels in gebruik als bedrijfs-/winkelruimte. Het is niet bekend of deze momenteel nog als zodanig wordt gebruikt.
Het voormalige kinderbadhuis heeft in de hoofdopzet nog de oude indeling, de tweedeling van het kleedruimtegedeelte is nog aanwezig. De kleine kastruimtes zijn voor een deel verwijderd, evenals de reeds genoemde wandkast ter hoogte van de deuropening uit 1986. De badzaal is eveneens ontdaan van de scheidingswanden tussen de douches. De oorspronkelijke wandafwerkingen zijn niet meer aanwezig.
Opvallend zijn verder de twee lamparmaturen die uit de tijd van de ontstaansperiode lijken te dateren. In de kap zelf is, net als in het mannen- en vrouwenbadhuis, een ventilatiesysteem aangebracht, dat nog altijd aanwezig is.
Meteorenweg 160 (het voormalige mannen- en vrouwenbadgedeelte)
Het mannen- en vrouwenbadgedeelte heeft nog tot halverwege de jaren ‘80 de oorspronkelijke functie van badhuis behouden. De Gemeenteraad van Amsterdam besloot op 28 november 1984 tot de geleidelijke sluiting van de gemeentelijke badhuizen. Het nog resterende badhuis aan de Meteorenweg is op 1 juni 1985 definitief gesloten. Bij het eerdergenoemde besluit van 11 april 1988 kwam het volledige object definitief in de portefeuille van het stadsdeel terecht.
Na de sluiting van het badhuis is het voormalige mannen- en vrouwenbadgedeelte vermoedelijk enige tijd in gebruik geweest als opvang van ‘jeugdige werkloze werknemers’. Hiertoe is in 1985 vergunning verleend voor het vernieuwen van de zogeheten schaamschotten in de badcellen.
Wel is verdeling van de doucheruimtes incl. de zachtgele betegeling in de badzaal verwijderd toen het pand zijn functie als badhuis verloor. De badzaal is tegenwoordig één grote ruimte met in het oude plafond het oorspronkelijke ventilatierooster (incl. nog functionerend aandrijfmechanisme). De verwarmingsruimte wordt nog altijd afgesloten met de originele, zware, stalen deur.
Zeer bijzonder is dat de oude kobaltblauwe betegeling van de wanden in de voorste helft van het gebouw nog intact is. Enkele oude vensters en de vensterindelingen zijn nog intact (met name voorzijde), aan de zij- en achterkant zijn de vensters vervangen door nieuwe kozijnen met dubbel glas (detaillering en aan de achterzijde ook de indeling zijn niet zo verfijnd als de originele vensters). De granitovloer is wegens slechte staat verwijderd.
Meteorenweg 160 heeft momenteel een woonbestemming.
Architectonische uitwerking
Zoals gezegd bestaat het badhuis uit één bouwlaag met kap, opgetrokken uit beigebruine baksteen en donkere dakpannen. De topgevels zijn verticaal beplankt en donkergroen geschilderd. De daklijsten en de kozijnen met vierkante ruitjes hebben een hiermee contrasterende witte kleur gekregen. Oude foto’s geven de indruk dat de raamomlijsting zelf echter niet wit maar crèmekleurig waren en dat de daklijsten in plaats van wit ook groen waren (kleuronderzoek zou dat precies uit kunnen wijzen). Al met al past en paste dit kleur- en materiaalgebruik bij het karakter van de traditionele, landelijke bebouwing.
Op een aantal manieren wijkt de vormentaal ook duidelijk af van de traditionele architectuur. Zo zijn er in de kopse kanten van de nokken van de badzalen zeer grote, rechthoekige vensterpartijen geplaatst. Met name de hoge nok met het opvallende venster van het kinderbadhuis aan de Maanstraat, markeert het gebouw en de ervoor gelegen ‘pleinruimte’ en vanuit de Meteorenweg gezien, is deze gevel visueel een belangrijk stedenbouwkundig element. Ook opvallend zijn de ongebruikelijk groot uitgevoerde (loden of zinken) nokpannen bovenop beide hoge zadeldaken. Ze overkappen de uitgangen van het luchtventilatiesysteem in de badzalen, maar zijn tegelijk als een decoratief en expressief Amsterdamse School-element uitgewerkt.
Opmerkelijk is het verschil in kaphoogtes en hun formaat ten opzichte van de bouwlichamen en ten opzichte van elkaar. De badzaal van het kinderbadhuis en het mannen- en vrouwenbadgedeelte hebben een opvallend en hoog zadeldak, met name de eerstgenoemde, terwijl de kap van het kinderkleedgedeelte een gebruikelijke, lage kap heeft. De kap van het mannen- en vrouwenbadgedeelte loopt lager door dan dat van het kinderbadgedeelte. Dit is verder uitgewerkt doordat de beide daklijsten, precies daar waar de twee badhuisgedeelten in elkaar grijpen, een stukje boven en onder elkaar doorlopen. Zodoende accentueren de daken ook de plek waar de beide badhuisdelen in elkaar grijpen. Ondanks deze hoogteverschillen vormen alle kappen aan de Meteorenweg één aaneengesloten dakvlak, omdat er geen verschil in de dakhellingen is.
De verschillende dak- en daklijsthoogtes zorgen verder voor nog een aantal effecten. Aan de zijde van Meteorenweg wordt verwezen naar het uiterlijk van Noord-Hollandse boerderijen; het kinder- en het volwassenenbadhuis lijken ieder een afzonderlijke boerderij. Verder zorgt het verspringen van de daklijst langs de Meteorenweg voor een belangrijk perspectivisch effect waardoor het pand langer lijkt. Aan de achterzijde wordt verwezen naar de kenmerkende ‘dakenlandschappen’ die men in de dijkdorpen van Noord aantreft en wat ook in de tuindorpen vaak als motief werd gebruikt. De opvallende schoorsteen van mannen- en vrouwenbadhuis (van de verwarmingsruimte) accentueert dit deel extra als afzonderlijk pand. Het is met zorg vormgegeven: ze bestaat uit twee verticale volumes van verschillende afmetingen, die iets verschoven ten opzichte van elkaar zijn geplaatst en waar oorspronkelijk nog eens sierlijke, horizontale afdekplaten boven geplaatst waren (helaas verloren gegaan). Het lage deel van de twee volumes is bovendien voorzien van een langgerekt venster Deze architectonische uitwerking heeft duidelijk verwantschap met Frank Lloyd Wrights vormentaal.
Cultuurhistorische context
In het begin van de 20ste eeuw realiseerde de dienst Bad-, was- en zweminrichtingen samen met de dienst Publieke Werken van Amsterdam een reeks badhuizen. Het fenomeen badhuis bestond al veel eerder (de eerste - een particulier initiatief voor de welgestelden - dateert van 1719), maar in Nederland werden ze pas gangbaar in de tweede helft van de 19e eeuw. De bouw nam toe rond de eeuwwisseling, met name in het eerste kwart van de 20ste eeuw. De gemeente Amsterdam nam toen een reeks maatregelen ter verbetering van de hygiëne. Daaronder viel ook de zorg van de persoonlijke hygiëne en als consequentie daarvan de bouw van badhuizen. Dat beleid spitste zich in eerste instantie toe op de jeugd. Er werden speciale schoolbadhuizen opgericht en de kinderen moesten tijdens schooltijd onder de douche. Een en ander gebeurde onder een strak regime; jongens hadden voor de hele sessie van uit- en aankleden en wassen 20 minuten ter beschikken, meisjes 30. Het wassen zelf duurde nog geen 10 minuten. Niet voor niets heette dit fenomeen ‘commandobaden’. Later volgden er meer badhuizen die, los van de scholen, ook voor de volwassenen bestemd waren. Met de komst van de standaard-badcellen in de naoorlogse woningbouw en door de renovaties van oudere woningen waarbij er voorzien werd in een badruimte, zijn de badhuizen uiteindelijke uit de Nederlandse samenleving verdwenen. In de jaren ’80 werden de laatste in Amsterdam gesloten.
Bij de badhuizen uit de 20-40 periode, die allemaal voor volwassenen en kinderen zijn opgericht, valt op dat er sprake is van een veelheid aan plattegrondtypen. Bij verschillende badhuizen wordt de plattegrond binnen één bouwvolume uitgewerkt, variërend van ronde tot rechthoekige of vierkante volumes. Voorbeelden hiervan zijn de badhuizen aan de Andreas Bonnstraat uit 1921, de Diamantstraat uit 1926 en de twee identieke badhuizen in Vogel- en Disteldorp uit 1919. Bij andere wordt met de uitwerking van de plattegrond geëxperimenteerd en zoekt men de oplossingen in de vrijheid om van meer bouwvolumes uit te gaan die op hun beurt weer tot één gebouw samengevoegd zijn. In deze gevallen zijn de verschillende badhuisafdelingen voor mannen, vrouwen en kinderen duidelijk(er) herkenbaar gemaakt in de uiterlijke vormgeving. Voorbeelden zijn de badhuizen aan de Nieuwe Uilenburgerstraat uit 1923 (incl. sectie voor de Stadsreiniging), de Zaanstraat uit 1916 en het Javaplein uit 1941.
Het aaneenschakelen van afzonderlijk herkenbare bouwvolumes en daarmee het zichtbaar maken van de inwendige structuur, hangt samen met algemene architectuur-ideeën in die tijd. Daarbij was het idee dat aan de buitenzijde van een gebouw ‘afleesbaar’ is wat intern de verschillende functies en afdelingen zijn en welke structuur de plattegrond heeft. Wat dat betreft is de vormgeving van het badhuis aan Meteorenweg niet alleen een representatief en geslaagd voorbeeld van de ontwikkelingen in de badhuisarchitectuur, maar ook van algemene architectuuropvattingen uit die tijd.
De architectonische uitwerking past geheel in de variant van de Amsterdamse School vormentaal die men in de tuindorpen toepaste: een mengeling van landelijke elementen met het voor de Amsterdamse School typerende, op Frank Lloyd Wright geïnspireerde, in- en uitspringen van volumes en bouwelementen en opmerkelijke, expressief decoratieve onderdelen (zoals in dit geval de ongebruikelijke en vrij uitzonderlijke schaalverhoudingen tussen de daken onderling en ten opzichte de bouwvolumes, en de uitvergrote nokken en vensterpartijen). Tot slot past de opzet van het badhuis bij haar stedenbouwkundige situatie, die op haar beurt weer gebaseerd is op de uitgangspunten voor tuindorpen. Ten eerste speelt het gebouw een belangrijke rol in de beëindiging van de zichtlijnen op de Meteorenweg en markeert het een ervoor gelegen open ruimte. Ten tweede weerspiegelt het badhuis de ‘tuindorpenvisie’ over de verhoudingen openbaar - (semi) privé; enerzijds is het badhuis in haar geheel namelijk sterk beeldbepalend en publiek gericht aan de Meteorenweg en de Maanstraat, terwijl anderzijds de entree in de oksel zeer intiem is. Het voormalige plantsoen speelt hierbij een belangrijke overgangsrol.
Ondanks de wijzigingen die er in de loop der jaren zijn geweest, is het oorspronkelijke karakter van het badhuis intact gebleven. Dat neemt niet weg dat het bij toekomstige verbouwingen aanbeveling verdient de detailleringen en afwerkingen die in de loop der jaren aangetast of verloren zijn gegaan, te herstellen. Daaronder vallen onder andere de beëindiging van de schoorsteen; de met cement afgesmeerde richels en dergelijke tegen duiven; schaal-, maatvoering en indeling van de (nieuw gemaakte) raam- en deuropeningen en de kleurstellingen van het houtwerk (dakranden, nokken, kozijnen etc.).
Tot slot is dit badhuis een van de weinige uit de periode waarvan het interieur en de plattegrond - zij het ten dele - nog aanwezig zijn.
Bronnen
‘Elke week een goed bad! Geschiedenis van de badhuizen van Amsterdam’, Jos van de Bongaardt, Amsterdam 1990.
‘Genootschap Architectura et Amicitia’, Jeroen Schilt en Jouke van der Werf, Rotterdam 1992.
‘De droom van Howard. Het verleden en de toekomst van de tuindorpen’, Frank Smit, Rijswijk 1991.
‘De Amsterdamse School’, M. Casciato, Rotterdam 1991.
Biografische gegevens B.T. Boeyinga, NAi Rotterdam
Honderd jaar Publieke Werken, J.E. van Heemskerck van Beest O.A. (1950) nr. 1, p. 9-62.
Straatmeubilair Amsterdamse School 1911-1940, Kasper van Ommen, Amsterdam 1992.
BWT-archief Meteorenweg 158-160, Stadsdeel Amsterdam-Noord, dossier 51475.
Stadsarchief Amsterdam, 30712: Archief van het Stadsdeel Noord, .07.351.5 Beheer van Eigendommen.
Historisch fotomateriaal: Gemeente Archief Amsterdam, Historisch-topografische Atlas.