Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Het pand Rapenburgerplein 1 is gelegen aan de noordwestzijde van het plein op de zuidelijke hoek met de Foeliedwarsstraat. Het Rapenburgerplein vormde oorspronkelijk de oostelijke begrenzing van de laat-zestiende-eeuwse oostelijke stadsuitbreiding, en lag destijds dus helemaal aan de rand van de stad, voordat de stad eind zeventiende eeuw verder werd uitgebreid. Sinds die uitbreiding ligt aan de oostzijde van het kleine plein een sluis in de Nieuwe Herengracht (de Scharbiersluis), die sindsdien een belangrijke scheepvaartverbinding vormt tussen IJ en Amstel.
Het onderhavige hoekpand staat met de voorgevel in de rooilijnen van beide straatwanden, met een afgeschuinde hoektravee. De gevel aan het Rapenburgerplein is ruim twee keer zo breed als die aan de Foeliedwarsstraat. Omdat het pand ook relatief hoog is en het aan de hoektravee een flinke erker heeft almede een lantaarn bovenop, is het een belangrijke blikvanger vanuit de openbare ruimte ten oosten (Schippersgracht en Kadijksplein).
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het betreft een flink pand met op de begane grond een café en daarboven van oorsprong waarschijnlijk drie appartementen op de drie verdiepingen en de zolder. De kap bestaat uit een omlopend afgeplat schilddak. In de oostelijke gevel is er een doorgestoken topgevel met steekkap en op de hoek is er een tentdakje bekroond met lantaarn. Op het noordelijke dakvlak is er een eenvoudige dakkapel.
Op de begane grond is er hoofdingang tot het café in de schuine hoektravee, en is er nog een aparte pui verder rechts in de oostgevel. Dit duidt er mogelijk op dat er vroeger twee aparte zaken op de begane grond waren; mogelijk een café en een slijterij apart.
Het pand is gebouwd in 1909 naar ontwerp van J. Bas, en heeft voor zover van buitenaf zichtbaar sindsdien geen ingrijpende wijzigingen ondergaan. Ook het café-interieur is ten dele al minstens enige decennia oud. De voorgevel van het pand verkeert grotendeels in originele staat.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
Het exterieur van het pand heeft een vrij drukke uitstraling door de enigszins onregelmatige indeling, de verscheidene decoratieve detailleringen en de veelruits bovenlichten. Doordat de vensterindeling op de drie verdiepingen grotendeels dezelfde is, overheerst het verticale karakter, hoewel de ijzeren puibalk en de gevellijst met uitkragend siermetselwerk duidelijke horizontale accenten geven.
De gevels zijn gemetseld in baksteen in kruisverband, met groen geglazuurde accenten in de dagkanten van de vensters op de begane grond en de venster-boogvelden op de verdiepingen. De plint is van hardsteen, evenals de top van de muurdammen onder de puibalk, de lekdorpels, en de vloerplaten en consoles van de ondiepe balkonnetjes in de oostgevel.
In de plint bevinden zich kelderlichten met smeedijzeren diefijzers. Boven de plint zijn er verscheidene grote vensters, ter weerszijden van de schuine hoektravee met een rij kleine ruitjes langs de bovenkant van het grote enkelruits raam, en in de aparte pui links in de oostgevel met een centrale enkelruits deur en grote ramen ter weerszijden, steeds met drie-ruits bovenlicht met glas in lood. Geheel links in de oostgevel is de ingang naar de bovenwoningen, met een veelruits paneeldeur en dito bovenlicht. Het houtwerk van kozijnen, ramen en deuren is nog grotendeels origineel, of vernieuwd volgens het oude ontwerp. In de hoektravee is er een ingang met flankerende pilasters, hardstenen kalf en bovenlicht. Hierboven is de uitkraging van de hoekerker, die steunt op niet-originele betonnen consoles, en die een houten opbouw heeft over twee verdiepingen, met bovenop een balkonnetje met houten spijlenbalustrade op de derde verdieping. In de erker zowel als in de gevels hebben de vensters op de verdiepingen bovenlichten met roedenverdeling in kleine vierkante ruitjes. De vensters in de gevels worden gedekt door korfboogjes met groen geglazuurde accenten, en siermetselwerk met dito accenten in de boogvelden. In de oostgevel zijn er boven de linker pui grote gevelopeningen met dubbele deuren en boven- en zijlichten, en ervoor ondiepe balkonnetjes met smeedijzeren hekjes met krulwerk. Hierboven wordt de uitkragende gevellijst met siermetselwerk en bakgoot 'opgetild' in een topgeveltje met hardstenen dekplaten en dito sierbekroning met een bladvorm in reliëf. In de topgevel is een halfrond venster met vier-ruits verdeling. Boven de hoek is er een soort toren-motief gecreëerd door het dak iets verder op te trekken tot een tentdakje met erop een achthoekige houten lantaarntje volgens traditioneel type.
Interieur
Het pand is niet bezocht.
Cultuurhistorische context
Het pand is in 1909 gebouwd als appartementengebouw, met waarschijnlijk van oorsprong al een café op de begane grond, mogelijk met aparte slijterij. Het Rapenburgerplein was een goede plaats voor een café omdat hier ook de sluis in de Herengracht-Schippersgracht was en de brug eroverheen, waardoor er vaak oponthoud was voor weg- en waterverkeer en er dus een 'natuurlijke' aanloop was voor een café (om deze reden zijn er in de directe omgeving nog een aantal oude cafés). Het pand is gebouwd in een wijk die reeds sinds de zestiende eeuw bewoond werd, en verving één, of waarschijnlijk twee, oudere panden.
De gevel van het pand is uitgevoerd in een vormgeving met een mengeling van enerzijds eigentijdse elementen, zoals ijzeren puibalken, hardstenen onderdelen en balkonnetjes, bakstenen gevellijst met topgeveltje met halfrond venster, en anderzijds traditionalistische elementen zoals vensters met veelruits bovenlichten en korfbogen. Deze stijl is typisch voor de periode rond 1900.
Volgens een gevelsteen, werd de eerste steen gelegd door Antje Zeijlmaker, 7 juni 1909, en was de ontwerper Jac. Bas, bouwkundige. Over deze ontwerper is vooralsnog niets bekend.
Conclusie
Rapenburgerplein 1 heeft aanmerkelijke stedenbouwkundige waarde omdat het door zijn forse volume en hoekligging een belangrijke blikvanger is in de ruimte rond het Rapenburgerplein, en heeft ensemblewaarde als onderdeel van een waardevolle historische omgeving. Het pand heeft cultuurhistorische waarde als bouwproject met woonhuizen in combinatie met café, dat hier weer een historisch passende plaats had vanwege de verkeersligging bij brug en sluis. Architectuurhistorische waarde heeft het pand vanwege de bouwstijl die typisch is voor de bouwtijd en vanwege de vele met zorg vormgegeven details. Het pand heeft bovendien aanmerkelijke waarde vanwege de goede staat waarin het originele bouwwerk bewaard is gebleven, met vele oorspronkelijke details.
Bronnen en literatuur
Archief Bureau Monumenten en Archeologie Amsterdam
Gemeentearchief Amsterdam (Beeldbank)