Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Nieuwe Achtergracht 100 is een complex van bouwwerken op de hoek van de Nieuwe Achtergracht en het Weesperplein en fungeert momenteel als hoofdkantoor van de GG & GD. Het complex is tot stand gekomen in 1979 door een samenvoeging van het van rijkswege beschermde voormalige verzorgingstehuis van de Joodse Invalide op de hoek van het Weesperplein en de Nieuwe Achtergracht en het gebouw aan de Nieuwe Achtergracht waarin ook oorspronkelijk de GG & GD gehuisvest was. Deze beschrijving betreft het laatstgenoemde pand. Het terrein waarop het bouwwerk is gerealiseerd strekt zich uit van de Nieuwe Achtergracht tot aan de woningen aan de Valckenierstraat. De dominante middenpartij van het symmetrische, in Amsterdamse School stijl opgerichte gebouw is gesitueerd in de zichtas van de Lepelkruisstraat en de Nieuwe Prinsengracht.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het bouwwerk werd in 1923 gerealiseerd door Publieke Werken als huisvesting voor de gemeentelijke geneeskundige dienst en is opgebouwd uit een hoofdgebouw en een T vormige aanbouw. Het symmetrische pand telt boven de begane grond vier bouwlagen onder een plat dak en is onderkelderd. Ook de plattegrond is symmetrisch opgebouwd. Vanuit het trappenhuis achter de gesloten middenpartij strekken zich ter weerszijden parallel aan de voorgevel lange gangen uit waaraan verschillende ruimtes gesitueerd zijn. Op de begane grond zijn een groot aantal ruimtes verdeeld in kleinere ruimtes die de functie van wachtkamer of behandelkamer hebben. Via de bordestrap of de liften ter weerszijden zijn de verdiepingen te bereiken waar de ruimtes veelal als kantoor zijn ingericht. Later zijn daar op de vierde verdieping laboratoria bijgekomen. Het trappenhuis geeft eveneens toegang tot een gang naar de T-vormige aanbouw. Oorspronkelijk telde de aanbouw één bouwlaag. In de loop der tijd is de aanbouw vergroot. Verschillende functies zijn in dit gedeelte ondergebracht, zoals de meldkamer en een computerruimte.
Bij de samenvoeging met de Joodsche Invalide in 1979 zijn met name de logistieke ruimtes aangepast. De centrale ingang en het centrale trappenhuis worden niet meer als zodanig gebruikt. De publieksingang en het publiekstrappenhuis zijn tegenwoordig in het pand van Elte gesitueerd. Via doorbraken is elke bouwlaag te bereiken. De huidige verbouwing (24 08 04) voorziet in een zesde bouwlaag en een aantal interne aanpassingen op de vijfde.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De vormgeving van het gebouw, met een overwegend vlakke muurbehandeling, is sober en symmetrisch; alleen het smalle centrale geveldeel, waar de ingang en aansluitend het trappenhuis zijn gesitueerd, is plastisch vormgegeven. Diepe sleuven scheiden als zwarte lijnen het centrale deel van de twee flankerende geveldelen waar horizontale stroken van forse gedimensioneerde zeslichtsvensters het gevelbeeld bepalen.
De gevel is opgemetseld in staand verband met een donkerbruine baksteen en een tamelijke diepe voeg. De begane grond is bekleed met natuursteen dat als onderbouw in het gevelbeeld fungeert, met name in de ingangspartij waar twee forse, schuin geplaatste stijlen de monumentale toegangsdeur flankeren. De zeer fraaie, diep gelegen, blank gelakte deur is voorzien van een aantal ruitjes, evenals de ruitjes ter weerszijden van de deur, eigentijds en karakteristiek vormgegeven. Als pijlers ondersteunen de afgeronde stijlen het licht gebogen bouwvolume op de eerste verdieping waarin een vensterpartij van kleine vierkante ruitjes is aangebracht. In het verder vlak vormgegeven centrale geveldeel is een ruitvenster geplaatst; het draaivenster op de derde verdieping is van later datum. De diep in de sleuven gelegen kleine raampjes verraden de plaats van de toiletten. Het geveldeel wordt beëindigd door een uitgemetselde top waarin oorspronkelijk een enorme vlaggenstok was aangebracht. Het iets naar achter geplaatste bouwvolume op het dak vormt de opgang naar twee monumentale schoorstenen die als plastische accenten op het dak zijn geplaatst. De vleugels vormen een contrast met het vrij gesloten middendeel. De vensters zijn in een omlijsting van natuursteen geplaatst waardoor de verticale geleding wordt benadrukt. De houten ramen zijn in de loop der tijd voorzien van dubbele beglazing. Natuurstenen accenten in de omlijsting, maar ook smalle sleuven tussen de vensters verlevendigen het gevelbeeld. De gevels aan het binnenterrein worden gekenmerkt door een functionele gevelcompositie; al is ook in de achtergevel van het hoofdgebouw de compositie van een smal middendeel en twee flankerende vleugels enigszins herkenbaar. Zo is de plaats van het trappenhuis herkenbaar aan een ondiep uitstek; de driedelige schuifvensters zijn in stroken van gemetselde velden geplaatst.
Interieur
Voor deze beschrijving is alleen het hoofdgebouw bezocht. In het interieur is de oorspronkelijke indeling van de verschillende ruimtes bewaard gebleven. Vermeldenswaardig zijn de kleine onderzoeksruimtes die van de behandelkamers afgescheiden zijn. De aankleding is grotendeels gemoderniseerd. Fraai is de hal en het aansluitende trappenhuis. In de hal is een gesigneerde wandschildering van Aart van Dobbenburgh aangebracht die langs drie zijden een brede band van expressionistische vormgegeven vogels in pastelkleuren laat zien. De wandschildering dateert uit de periode (1924) dat Van Dobbenburgh met Wijdeveld samenwerkte. De monumentale bordestrap heeft zijn oorspronkelijke handlijsten behouden. De expressionistisch vormgegeven glas in loodraampartij is in de tweede helft van de twintigste eeuw geplaatst. Voor de Amsterdamse School stijl karakteristiek vormgegeven zijn de taps toelopende plafonds in de gangen. Een aardig detail is de aanwezigheid van de originele luchtroosters.
Cultuurhistorische context
Het bouwwerk is gerealiseerd in de bloeiperiode van Publieke Werken; wellicht dankzij de leiding van A.R. Hulshoff. In Bouwkundig Weekblad schrijft ir. J. Leupen bij zijn overlijden in 1958: "[…] Het was zijn werk, dat een ambtelijk architectenbureau tot vol aanzien werd gebracht en tot een van de leidinggevende bureaus in den lande werd.[…] De scholenbouw en de ziekenhuisbouw hadden zijn bijzondere belangstelling. […] Het was zijn werk, dat de gemeentelijke overheid actief beeldende kunstenaars betrok bij het tot stand brengen van gemeentelijke gebouwen, […]"
Bij de tot standkoming van het GG & GD hoofdkantoor in 1979 is het oorspronkelijke GG & GD pand aan de Nieuwe Achtergracht aan het voormalige verzorgingstehuis de Joodse Invalide toegevoegd. Het gebouw van de Joodse Invalide is in twee fases tot stand gekomen. De eerste fase bestaat uit een bouwwerk aan de Nieuwe Achtergracht dat in 1915 als Centraal Ziekenhuis Joodsche Invalide door H. Elte werd ontworpen in een stijl waarin zowel invloeden van de baksteenarchitectuur van de Amsterdamse School als kenmerken van het latere Nieuwe Bouwen zijn te herkennen. Het gebouw van Elte werd opgenomen in de bebouwing van de tweede fase: de verbouwing/uitbreiding door J.F. Staal uit 1935 1937 in de stijl van het Nieuwe Bouwen. Bij de uitvoering werd Staal bijgestaan door de architect M. Oesterman.
Conclusie
Nieuwe Achtergracht 100, het in Amsterdamse School stijl opgerichte gebouw uit 1923 voor de gemeentelijke geneeskundige dienst, is architectuurhistorisch van belang vanwege de kwaliteiten van het ontwerp, met name de zorgvuldige uitwerking van de compositie van het gesloten centrale geveldeel en de flankerende geveldelen met de stroken van vensters is treffend. Het gebouw is van belang voor oeuvre van Publiek Werken; het ontwerp is in de bloeitijd van PW, onder leiding van A.R. Hulshoff, gerealiseerd. Het bouwwerk is gaaf in hoofdvorm en op onderdelen; zowel in het exterieur als in het interieur. Vermeldenswaardig is de fraaie wandschildering uit 1924 van Aart van Dobbenburgh in de ingangshal. Verder heeft het pand een stedenbouwkundige waarde door de situering in de zichtas van de Lepelkruisstraat en de Nieuwe Prinsengracht.
Gebruikte bronnen en literatuur
'Ir A.R. Hulshoff, oud-stadsarchitect van Amsterdam', in: Bouwkundig Weekblad 1958, p.142
Gemeentearchief Amsterdam, Beeldbank
Moderne Bouwkunst in Nederland, nummer 10, Rotterdam 1933, p.37 en 62