Totstandkoming en stedenbouwkundige situatie
De drie bouwwerken maken deel uit van een gaaf bewaard gebleven waterbouwkundig werk dat rond 1921 door de Dienst der Publieke Werken (PW) aan de Amsteldijk werd gerealiseerd tussen begraafplaats Zorgvlied en de Zuidelijke Wandelweg. De bouw van het gemaal Stadwijck, de Zorgvliedschutsluis (ook wel geschreven als Zorgvlietschutsluis), de vaste brug 424 in de Amsteldijk en de twee identieke woonhuizen voor de sluiswachter en de machinist van het gemaal, was het directe gevolg en tevens onderdeel van Berlage's uitbreidingsplan voor Amsterdam Zuid in de Binnendijkse Buitenveldertse Polder.
Deze omvangrijke zeventiende eeuwse polder, oorspronkelijk begrensd door Amstel, Singelgracht, Overtoomse vaart, Amstelveense weg en Kalfjeslaan, was met de bouw van de Pijp, Concertgebouw- en Vondelparkbuurt al een stuk naar het zuiden teruggedrongen. Om de gewijzigde waterhuishouding in de polder te reguleren werd toen in de Nieuwe Molensloot eerst een watermolen en later het stoomgemaal Meerhuizen in gebruik genomen, ongeveer ter plaatse van het huidige Meerhuizenplein. Met het oog op de uitvoering van Plan-Zuid moest dit gemaal weer wijken en naar het zuiden worden verplaatst, over de gemeentegrens met Nieuwer Amstel. Berlage projecteerde het nieuwe gemaal, inclusief een schutsluis, aan het uiteinde van de waterloop die de zuidelijke grens vormde van de tuinstedelijke bebouwing in zijn uitbreidingsplan van 1915.
De bouw van de schutsluis werd afgedwongen door het polderbestuur als wisselgeld voor het afdammen van de Boerenwetering. Het stadsbestuur drong immers al rond 1918 bij PW aan om het in Plan-Zuid ontworpen Noordelijke Verbindingskanaal (Amstelkanaal) na alle opgelopen vertraging als gevolg van de Eerste Wereldoorlog zo spoedig mogelijk op stads- of boezempeil aan te leggen (-0,40m NAP) . Daarmee zou fors bezuinigd kunnen worden op een ingewikkelde en dure fundering voor de nieuwe woonwijken aan weerszijden van het kanaal (zuidelijke Pijp en Rivierenbuurt). Bovendien kon het benodigde transport van bouwmaterialen dan eenvoudig over water worden aangevoerd, wat van het grootste belang werd geacht voor een geoliede uitvoering van Plan-Zuid.
Daartoe was het echter nodig om ook de nog steeds op polderpeil gelegen Boerenwetering van Singelgracht tot aan de bebouwingsgrens van Plan-Zuid te verhogen tot boezempeil. Besloten werd de Boerenwetering bij de Haringvlietstraat af te dammen en ter plaatse een overhaal voor kleinere vaartuigen aan te leggen. Het polderbestuur kon met dit plan instemmen, mits in de polder een vaart werd gegraven die middels een schutsluis een doorvaartmogelijkheid zou bieden aan grotere schepen tussen Amstel en Boerenwetering.
Ten behoeve van een rechtstreeks van de Amstel toegankelijke voorhaven/uitwateringsvaart voor de schutsluis werd in de Amsteldijk als sluitstuk van dit waterbouwkundige complex een vaste brug aangelegd.
Het gehele complex is in drie fasen aanbesteed en in nog geen drie jaar gerealiseerd. Het eerste bestek dateert van eind 1919 en had betrekking op de bouw van het gemaal en enkele bijbehorende werkzaamheden, zoals een uitwateringsduiker, oevervoorzieningen, het dempen van de sloot langs de ingangszijde van begraafplaats Zorgvlied en als gevolg daarvan, nogal opmerkelijk, het ontwerp voor een nieuw monumentaal toegangshek tot de begraafplaats. Tijdens de uitvoering van deze werken werd in 1920 gestart met de bouw van het naastgelegen woonhuis voor de machinist en in mei 1921 werden de overige werkzaamheden in één uitgebreid bestek aanbesteed: de vaste brug, een gedeeltelijke verbreding van de Amsteldijk, de schutsluis met werk- en schotbalkloods, de ruim 200m lange, als groene landtong aangelegde waterkering tussen de uitwateringsvaart naar de Amstel en de op polderpeil gelegen aftakking van de Boerenwetering (huidige Kleine Wetering), het op het uiteinde van de landtong gelegen woonhuis voor de sluiswachter, diverse oevervoorzieningen en zelfs de aanleg van twee groentetuinen met schuren voor de opslag van brandstoffen.
Het complex toont de toenmalige capaciteit en vakbekwaamheid van Publieke Werken om op velerlei gebied als kwalitatief hoogstaand ontwerpbureau op te treden. Stedenbouwkundig is sprake van een fraaie landschappelijke inpassing die duidelijk maakt dat de Amsteloever vanaf de beoogde stedelijke bebouwing van Plan-Zuid, in combinatie met de aanleg van de Zuidelijke Wandelweg, vooral als een recreatieve 'groen-blauwe' route gedacht was.
De bouw van het complex viel onder verantwoordelijkheid van het hoofd van de afdeling Haven- en waterwerken, ir. J.E. Heemskerck van Beest, die voor de architectonische uitwerking een beroep deed op twee 'huisarchitecten', van respectievelijk de afdeling Bruggen en de afdeling Gebouwen van PW: P.L. Kramer ontwierp de vaste brug nr. 424 en A.J. Westerman het gemaalgebouw en hoogstwaarschijnlijk ook de beide woonhuizen.
Hoewel de Binnendijkse Buitenveldertse Polder na het voltooien van de zandophoging ten behoeve van tuinstad Buitenveldert geheel door de stad was verzwolgen en daarom in 1959 werd opgeheven, functioneert het waterbouwkundige werk aan de Amsteldijk in principe nog als vanouds. Evenals de Westelijke Tuinsteden werd immers ook Buitenveldert niet tot op boezempeil opgehoogd, zodat de nieuwe waterlopen hier op polderpeil liggen (-2,00m NAP). Voor het reguleren van de waterstand en de waterhuishouding zijn sluis en gemaal dus nog steeds onontbeerlijk. Geschut werd en wordt er echter zelden, zodat de schutsluis vooral als keersluis dienst doet.
Hoofdopzet en architectonische uitwerking
Het gemaalgebouw Stadwijck ligt direct aan de Amsteldijk aan het uiteinde van de uitwateringstocht de Kleine Wetering. Het vrijwel symmetrische, T-vormige bouwwerk biedt onderdak aan een hoge machinekamer in het rechthoekige hoofdvolume van 12x6m, op en parallel aan de Amsteldijk, en een transformatorruimte en werkplaats in het kleinere volume van 6x3m aan de achterzijde. Dit kleinere bouwdeel rust op een gemetselde segmentboog over het water van de Kleine Wetering. Deze boog maakt deel uit van de gemetselde waterkom met trappen en loopbruggen waarin de inlaatbuizen naar de pompen van het gemaal uitkomen. Het gehele complex is opgemetseld met sterk gemêleerde bakstenen, van geel, rood, bruin tot gesinterd. Het gemaalgebouw heeft een donker getegelde plint en is getooid met een hoge, steile, in elkaar geschoven mansardekap, gedekt met rode verbeterde Hollandse pannen. Onder de iets overstekende dakschilden lopen brede houten goten die ter plaatse van de kopgevels een stuk de hoek zijn omgezet. Deze goten rusten op doorlopende vensterbanden met witgeschilderde zware houten kozijnen waarin ramen met een nog oorspronkelijke roedeverdeling. De topgevels zijn tot onder de lijn van de raamstroken beschoten met verticaal geplaatste, groen geschilderde houten delen. De noordelijke kopgevel is verticaal in tweeën gedeeld door een flinke, uit de gevel gemetselde schoorsteen. De beide andere kopgevels zijn vergelijkbaar verdeeld door een soort lange houten 'mast' die als naald tussen de twee symmetrisch geplaatste ramen direct onder de beschieting van de topgevel begint en als makelaar tot boven de nok eindigt, oorspronkelijk bekroond met een ijzeren topversiering.
Een in het midden geplaatste dubbele strokendeur, voorzien van een klein driehoekig raampje boven een ijzeren deurbeslag, geven aan de zijde van de Amsteldijk toegang tot de machinekamer. In deze relatief hoge en eenvoudig aangeklede ruimte - granito vloer, gele wandtegels en een geknikt plafond ongeveer halverwege de kap - bevinden zich ondermeer de twee nog steeds dienst doende, licht groen geschilderde pompen en een kraanbaan van de machinefebriek Stork uit 1920, evenals de deels niet meer in gebruik zijnde monumentale bedienings- en meterpanelen. De machinekamer is verbonden met de achterliggende werkplaats die evenals de transformatorruimte middels een deur in de zijgevel van de achterbouw ook rechtstreeks van buiten toegankelijk is.
Compositorisch en architectonisch is zonder meer sprake van een bijzonder en buitengewoon trefzeker ontworpen bouwwerk dat in de vakwereld niet onopgemerkt bleef. Een grote foto van het gemaal maakte deel uit van de uiterst streng selecteerde en internationaal geroemde Nederlandse inzending voor de Exposition des Arts decoratifs et industriels, die in 1925 als onderdeel van de Wereldtentoonstelling in Parijs werd gehouden. Nog in 1932 werd het gebouw opgenomen in het elfde deel van de vermaarde reeks Moderne Bouwkunst in Nederland: Gebouwen voor technische doeleinden.
Het is waarschijnlijk aan al deze aandacht te danken dat de naam van de architect van het gemaal, A.J. Westerman, naar buiten is gebracht, hetgeen bij de bouwwerken van PW zeker niet altijd het geval was. Zo is de architect van de twee identieke woonhuizen voor de machinist van het gemaal en de sluiswachter officieel niet bekend, maar mag op grond van compositorische en stilistische overeenkomsten gevoegelijk aangenomen worden dat dit ontwerp ook door Westerman is vervaardigd.
De woonhuizen Amsteldijk 271 en Zuidelijke Wandelweg 25 liggen aan beide uiteinden van de als een groene oase aangelegde landtong tussen de Kleine Wetering en de schutsluis met uitwateringsvaart; het huis voor de machinist van het gemaal direct ten noorden van het gemaalgebouw en het huis voor de sluiswachter direct aan de overzijde van de schutsluis, bereikbaar via een smal toegangspad tussen de woonhuizen aan de Zuidelijke Wandelweg 23 en 27. De identieke huizen hebben een vrijwel vierkant grondplan van 8x7,50m, met gang, toilet, woonkamer, keuken en washok op de begane grond en drie slaapkamers op de verdieping. Onder de entreeruimte met trappenhuis bevindt zich een kelder en op de verdieping geeft een laddertrap toegang tot een vliering.
Het ontwerp vertoont alle krachtige architectonische karakteristieken en details van het gemaalgebouw: een iets minder steile mansardekap, brede, omgezette goten, gemêleerd metselwerk, met houten delen beschoten topgevels, een uit de gevel gemetselde schoorsteen en overeenkomstige raamdetails, waarbij de oorspronkelijke roedeverdelingen grotendeels zijn verdwenen. De voor- en achtergevel, ofwel de woonkamer- en keukenzijde, hebben een identieke indeling, bestaand uit een breed, witgeschilderd raamkozijn met oorspronkelijk twee gekoppelde stolpramen (in de sluiswachterswoning vervangen door een groot raam met één draaiend deel) en een deurkozijn met een in vieren verdeeld bovenlicht. De voordeur is voorzien van een klein kijkraampje met decoratief deurbeslag, terwijl de keukendeur grotendeels verglaasd is. De zijgevel met de uitgemetselde schoorsteen heeft een volledig symmetrische raamindeling: op de begane grond twee kleine ramen, op de verdieping twee stolpramen en op de vliering twee langwerpige 'schietgaten'. De andere zijgevel heeft op de begane grond een laaggeplaatst liggend raam ter hoogte van de keldertrap en twee kleine vierkante ramen onder de beide omgezette goten, op de verdieping drie grote ramen en op de vliering een klein ruitvormig raam (in de sluiswachterswoning vervangen door een groter rechthoekig raam).
Van de beide woonhuizen verkeert Amsteldijk 271 op de roedeverdeling na in nagenoeg gave staat, ook voor wat betreft indeling en uitrusting van het uiterst eenvoudige interieur, waarin eigenlijk alleen het hekwerk van de trap aangemerkt kan worden als architectonische verbijzondering. Hoewel de sluiswachterswoning behalve de nieuwe raamindeling in voor- en achtergevel meer veranderingen heeft moeten doorstaan - een witgesausde achtergevel en een doorgebroken begane grond - is de bijzondere architectonische karakteristiek niet wezenlijk aangetast.
Beide huizen beschikken over eenzelfde groen geschilderde houten schuur die in de bestekken wel omschreven is maar vervolgens niet als ontwerp op de bijbehorende tekeningen is terug te vinden. Desalniettemin is sprake van een echt architectonisch bouwwerkje onder een zadeldak dat is gedekt met dezelfde rode pannen als het hoofdhuis. Ook de kleine vierkante ramen met de ruitvormige roedeverdeling naast de toegangsdeur in de langsgevel zijn ontleend aan die van het hoofdhuis. Opvallende details zijn verder de halfronde, uit de gevel stekende raamkozijnen en de dubbele deur met kleine ramen in de kopgevel.
Halverwege de groene landtong staat tot slot nog een eenvoudig houten tuinhuisje dat een latere toevoeging is, zonder architectonische waarde.
De relatief kleine Zorgvliedschutsluis is welhaast prototypisch voor de in vele varianten voorkomende gewone dubbelkerende kanaal-schutsluis, waarbij het water gewoonlijk slechts in één richting hoeft te worden gekeerd. In dit geval het niveauverschil van 1,60m tussen het boezempeil van de Amstel (-0,40m NAP) en het polderpeil van de Kleine Wetering (-2,00m NAP). Het betreft een eenvoudig rechthoekig sluislichaam met gemetselde sluishoofden, kolkwanden en kades, waarvan de randen, hoeken en aanslagen in graniet zijn uitgevoerd. Twee stel houten puntdeuren, met in de achterhar van de deuren een taats als draaimechaniek, sluiten een schutkolk af van 6,25x19,75m. Ten behoeve van het openen en sluiten is elke deur met een duwboom en een ketting verbonden met een kaapstander op de kade. Om de sluis en de sluisdeuren voor onderhoudswerkzaamheden droog te kunnen leggen zijn aan weerszijden van de sluisdeurkassen sponningen aangebracht voor het neerlaten van schotbalken. Deze liggen opgeslagen in de vrijwel gave zwart geteerde houten schotbalkenloods op de kade aan de landzijde. In dit smalle rechthoekige bouwwerk met een pannen kap is ook een werk- en wachtruimte voor de sluiswachter ondergebracht. Het woonhuis van de sluiswachter ligt op de landtong aan de andere zijde van de sluis en is alleen bereikbaar via de smalle houten loopbruggen over de sluisdeuren, voorzien van origineel hekwerk.
Dat de sluis in goede en opmerkelijk gave staat verkeert, is waarschijnlijk vooral te danken aan het feit dat er vrijwel nooit wordt en werd geschut. Primair dient de sluis als keersluis, zodat het openen en sluiten hoofdzakelijk beperkt blijft tot het controleren of alles nog werkt en tot het verrichten van eventuele onderhoudswerkzaamheden, zoals recentelijk het vernieuwen van de deuren. Daartoe voldoet het handmatige bedieningsmechaniek met duwbomen en kaapstanders, dat met het oog op de strenge eisen gesteld aan arbeidsomstandigheden anders allang zou zijn vervangen, gelukkig nog prima. De enige toevoeging van latere datum is het eenvoudige stalen hekwerk langs de schutkolk.
De vaste brug nr. 424 in de Amsteldijk over het toegangskanaal naar de schutsluis sluit naadloos aan bij het landelijke, 'rustige' Amsterdamse-Schoolkarakter van het naastgelegen woonhuis en gemaalgebouw. Het flauw gebogen brugdek, stalen liggers met gewapend beton, wordt gedragen door stevige, gemetselde landhoofden, waarvan randen en hoeken in graniet zijn uitgevoerd, deels met taps toelopende, ongelijkzijdige vlakken. Als onderdeel van de landhoofden rijzen boven het brugdek vier decoratief gemetselde vleugelmuren op in de vorm van een omslaande golf. Daartussen zijn de brugleuningen gespannen, bestaande uit drie afzonderlijke, met de brughelling meegebogen wit geschilderde houten delen. Over de vleugelmuren en leuning loopt aan beide zijden een ijzeren, groen geschilderde handlijst.
Architect
Zoals boven reeds aangegeven is de opzet en uitwerking van het waterbouwkundige werk een typisch voorbeeld van de kwalitatief hoogwaardige werkwijze waarmee Publieke Werken vanaf de jaren tien van de twintigste eeuw tot ver na de Tweede Wereldoorlog een voornaam stempel drukte op het verzorgde en geroemde uiterlijk van de vele gemeentelijke gebouwen en kunstwerken.
De betekenis en faam van de Amsterdamse bruggenbouwer bij uitstek, Pieter Lodewijk Kramer (1881-1961), is genoegzaam bekend. De even eenvoudig als zorgvuldig ontworpen brug neemt in het oeuvre van Kramer een bijzondere plaats in als schakel tussen zijn rijk gedecoreerde 'zware' stenen stadsbruggen en zijn puur landelijke houten bruggen in met name het Amsterdamse Bos.
Generatiegenoot Arend Jan Westerman (1884-1966) geniet minder bekendheid, hoewel zijn ronde badhuizen aan het Boerhaave- en het Smaragdplein (resp. 1921 en 1925) en ook de imposante Vierde Ambachtsschool aan de Postjesweg in weinig publicaties uit en over deze periode ontbreken. Na zijn PW-carrière ontpopt Westerman zich in de jaren dertig tot een uiterst productief woningbouwarchitect. Er is dan ook geen buurt in de gordel '20-'40 te vinden waar Westerman niet heeft gebouwd, zodat het eenvoudig is om zijn signatuur te herkennen: zorgvuldig, degelijk en, in positieve zin, zelden echt opvallend. Typische Amsterdam-Zuidarchitectuur van na de gloriejaren van de Amsterdamse School. Hij bouwde zowel talrijke etageblokken als villa's. Tevens was hij de architect van het in Zuid opduikende, typologisch interessante eengezins-rijenhuis voor de betere stand: de meestal in gele steen uitgevoerde blokjes aan de Stadionkade, Holbein-, Botticelli- en Diepenbrockstraat. Zijn bijkans moeiteloze manier van ontwerpen maakte hem geliefd bij de schoonheidscommissie, die dan ook geregeld een beroep op hem deed om afgekeurde ontwerpen van collega's te restylen.
Cultuurhistorische betekenis
Behalve de aanwezige stedenbouwkundige, architectonische en landschappelijke waarden is met het waterbouwkundige werk aan de Kleine Wetering uiteraard ook het voor Nederland zo wezenlijke aspect van de technische omgang met het water van betekenis. In dit geval een van de vele opmerkelijke schakels in de tamelijk complexe, buitengewoon interessante waterhuishouding van Amsterdam met zijn verschillende boezemhoogtes, polders en al dan niet natuurlijke wateren als Amstel, IJsselmeer en Noordzeekanaal.
Daarnaast zijn zowel gemaal als sluis uiteraard ook van betekenis voor hun eigen technisch-functionele ontwikkelingsgeschiedenis, reden waarom het behoorlijk uniek genoemd mag worden dat gave voorbeelden hiervan hier naast elkaar liggen, uit dezelfde periode en in een fraai bewaard gebleven waterhuishoudkundige biotoop.
bronnen/literatuur
- Algemeen Uitbreidingsplan van Amsterdam, Nota van toelichting, pp. 115-126, A'dam 1934
- archief Bouw- en Woningtoezicht Stadsdeel Zuideramstel, dossier nr. 35135
- Architectura 1925, pp. 392-393 (afb. gemaalgebouw op tentoonstelling in Parijs, 1925)
- Arends, G.J., Sluizen en stuwen, De ontwikkeling van de sluis- en stuwbouw in Nederland tot 1940, Delft 1994
- Boer, W. de, Evers, P., Amsterdamse bruggen 1910-1950, A'dam 1983
- Dienst PW, Bruggenboek, dln. III en XIV (nummering, afmetingen, onderhouds- en bouwgegevens, enz.)
- Jansen, L., De Binnendijksche Buitenveldertsche polder, in: Ons Amsterdam XVII, 1965, nr. 1, pp. 10-15
- Hamelaars, M (e.a.), Kaarten van Amsterdam 1866-2000, Bussum 2002
- Maanen, A. van, Sluizen en gemalen in Amsterdam 1850-1940 (stageverslag BMZ, 1998)
- Moderne Bouwkunst in Nederland, deel 11: Gebouwen voor technische doeleinden, pag. 26 en 49, R,dam 1932