Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Het onderhavige gebouw is gelegen in Amsterdam-Oost, het stadsgedeelte ten oosten van de Amstel met de Weesperstraat en de Wibautstraat als een belangrijke verbindingsas in noord-zuidrichting. De Tweede Boerhaavestraat bevindt zich in de Oosterparkbuurt, een wijk die net als de nabijgelegen wijken de Pijp, de Dapperbuurt, de Transvaalbuurt en de Indische Buurt is ontstaan in de tweede helft van de negentiende eeuw. De ruwweg in de oksel van de Singelgracht en de Amstel gelegen Oosterparkbuurt ontstond in het kader van het uitbreidingsplan van J. Kalff uit 1875-1876. In dit plan werd het Oosterpark geprojecteerd op de plek van de voormalige Oosterbegraafplaats, in de oude Overamstelse polder. Het park werd in 1894 geopend. Direct rondom het park waren brede wegen aangelegd waarlangs luxe bebouwing gerealiseerd zou worden. In de rest van de wijk waren smallere straten in eerste instantie bestemd voor burger- en arbeidersbebouwing, maar hier verrezen uiteindelijk aaneengesloten reeksen etagewoningen. Door de relatief goedkope grond verrezen er in deze buurt bovendien enkele grootschalige gebouwen en complexen zoals het Burgerziekenhuis (1889-1891), het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis (1895-1899) en het Koloniaal Instituut (1917-1925).
De wijkaanleg wordt in hoofdzaak gekenmerkt door een rastervormig patroon, veelal gebaseerd op het oude stramien van de polderverkavelingen en gedempte sloten. Aan de Weesperzijde, die parallel aan de Amstel loopt, verrezen vanaf circa 1880 ruime woningen voor de gegoede burgerij. Door de vele herenhuizen kreeg de Weesperzijde het karakter van een monumentale laan en een representatieve begeleiding van de Amstel. Ook de buitengrenzen van wijken als de Pijp werden aan de Amstelzijde bestemd voor herenhuizen en stadsvilla's.
De voormalige school aan de Tweede Boerhaavestraat ligt aan de noordzijde van de straat, in het gedeelte dat zich tussen de Wibautstraat (westzijde) en het Boerhaaveplein (oostzijde) bevindt. Het betreffende bouwblok heeft een wigvormig grondplan en wordt behalve door de Tweede Boerhaavestraat (zuidzijde), het Boerhaaveplein (oostzijde) en de Andreas Bonnstraat (noordzijde) ook omsloten door de geknikte Van Musschenbroekstraat (westzijde). Het object maakt deel uit van een aaneengesloten gevelwand met overwegend in de jaren twintig tot stand gekomen woningcomplexen met vergelijkbare bouwhoogtes. Aan de achterzijde bevindt zich een bijbehorend schoolplein dat onderdeel is van het binnenterrein van het bouwblok.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Architect J.S. Baars leverde het ontwerp voor dit in 1922-1925 als een joodse Talmud Tora-school gerealiseerd gebouw. Het object heeft een in hoofdzaak rechthoekige plattegrond, met zowel aan de voor- als de achterzijde enige terugwijkende geveldelen. De school telt drie bouwlagen en heeft een plat dak met bakstenen schoorstenen met siermetselwerk. De ontsluiting geschiedt via een links aan de voorzijde gelegen hoofdingang. Aan de achterzijde bevinden zich nog twee ingangen, waarvan de linker ingang aansluit op de oostelijke bouwmuur en de tweede ingang net als de hoofdingang aansluit op de hoofdhal met trappenhuis. Het gebouw is opgezet volgens het corridortype, met langs de achtergevel gelegen gangen waarop aan de straatzijde een gymzaal (begane grond) en per bovenverdieping twee klaslokalen aansluiten. Ten westen van de hoofdhal bevindt zich per verdieping nog een lokaal, bereikbaar via de hal/overlopen. Toiletblokken zijn in de gangen, tegen de achtergevel gesitueerd. Ze worden afgewisseld door alkoven die oorspronkelijk waren bestemd voor de kapstokken. Doordat het gebouw tegenwoordig in gebruik is als een appartementencomplex, zijn in de gangen en lokalen nieuwe verdeelwanden geplaatst; de basisstructuur is evenwel behouden gebleven.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De verschijningsvorm van het schoolgebouw wordt gekenmerkt door een asymmetrische, in gele en rode baksteen gemetselde gevel met diverse markante accenten. Het linker deel van de gevel wijkt terug. Een hoge roodbakstenen plint met siermetselwerk en terugwijkende, onderste metsellagen fungeert als een sokkel. Ter hoogte van de links van de middenas gelegen ingangspartij wordt de sokkel doorbroken, om links hiervan voortgezet te worden als een decoratieve muur met siersmeedwerk ter afscheiding van een hier gelegen tuintje. De oorspronkelijk ingevulde ingang ligt in een portiek met siermetselwerkpenanten waarvan de granieten dekstukken een betonnen luifel ondersteunen. Nevenlichten in ladderverdeling en een van sierstukken voorziene dubbele deur vormen de invulling van de ingang. Links hiervan bevindt zich één klaslokaalvenster, dat net als de overige vensters een oorspronkelijke invulling heeft. Het is uitgevoerd als een drielichtsvenster met tussendammen in geelbakstenen siermetselwerk en veelruits ramen in ladderverdeling. Rechts van de ingang bevindt zich een breed venster van het gymlokaal. Dit is vergelijkbaar vormgegeven als bovengenoemd venster maar heeft ditmaal twee maal drie ramen. De boven de ingangsportiek gelegen vensteras is smaller dan de overige en vormt bij de overgang naar de bovenverdieping een strak geleed en deels uitkragend betonnen bovenlicht ter bekroning van de portiekluifel. Hierboven bevinden zich per verdieping twee gekoppelde vensters met ramen en bovenlichten met horizontaalroeden. Een tussen deze vensters gelegen geelbakstenen dam met granieten onder- en bovenzijde vormt een markant accent dat uitmondt in de driezijdig uitkragende roodbakstenen borstwering waarmee de gevel hier wordt beëindigd. De bovenverdiepingen van de overige geveldelen bevatten klaslokaalvensters als voornoemd. Een afgeschuinde hoekpartij markeert de overgang tussen het in de rooilijn gelegen geveldeel en het terugwijkende geveldeel. Het is voorzien van siermetselwerk alsmede de in rode baksteen en Hebreeuwse letters gemetselde schoolnaam. Uitkragende roodbakstenen borstweringen met siermetselwerklijsten vormen de beëindiging van de diverse geveldelen en zijn hoger doorgestoken dan in de lengteas van de ingangspartij.
Aan de achterzijde is het gebouw soberder en in bruine baksteen gemetseld. Uiterst links en rechts wijkt de gevel terug. Het naar voren gelegen deel wordt in hoofdzaak bepaald door de per verdieping gesitueerde gang- en toiletvensters die op de begane grond en eerste bovenverdieping worden omklemd door tussendammen met siermetselwerk. De vensters zijn gevuld met ramen met horizontaalroeden. Bij de aansluiting op het terugwijkende geveldeel uiterst rechts komt de gevel fors naar voren in de vorm van een trappenhuisuitbouw. Hier bevindt zich op de begane grond een ingang en langs de bovenverdiepingen een ononderbroken doorlopende driezijdige erker met gepotdekseld houtbeschot en ramen in ladderverdeling. Het terugwijkende geveldeel rechts hiervan bevat diverse vensters alsmede een opmerkelijk uitgebouwd dubbel rookkanaal dat trapsgewijs naar boven klimt en uitmondt in een schoorsteen.
Interieur
Inwendig onderging het gebouw diverse wijzigingen, maar de oorspronkelijke indelingsstructuur en interieurafwerking bleven goed behouden. Kenmerkend voor de afwerking van hal, overlopen en langs de achtergevel gelegen gangen zijn de granito-vloeren, gepleisterde lambriseringen met rollagen in zwartgeglazuurde baksteen, alsmede vlakgestucte wanden en plafonds. De deuren van lokalen, toiletten en andere ruimten zijn voorzien van paneelverdeling en deurramen met asymmetrische roedenverdeling en afwisselend gekleurd glas. De aansluiting van hal en overlopen op gangen verloopt via een veelzijdig keperboogvormige doorgang. De gangen bevatten toiletgroepen en kapstok-alkoven, met op diverse plaatsen keramische tegels met een diermotief. Hardstenen sierlijsten markeren de verschillende hoekpartijen. In het trappenhuis bevindt zich een betonnen bordestrap met dekplaten in Solnhofener kalksteen en stootborden met zwartgeglazuurde tegels. De balustrades zijn gesloten, gepleisterd en voorzien van houten deklijsten met ijzeren 'anti-glijstroken'. Per tussenbordes bevindt zich een houten zitbank, geïntegreerd in voornoemde trappenhuiserker. Een houten pui met een dubbele tochtdeur en neven- en bovenlichten in laddermotief scheidt de hal van de vestibule. In laatstgenoemde ruimte bevindt zich een bruine tegellambrisering met zwarte lijsten met siermotieven. Hier is bovendien een tegeltableau aangebracht ter herinnering aan het stichtingsjaar van de school en de gelijktijdige viering van het regeringsjubileum van koningin Wilhelmina. In de klaslokalen bevinden zich kachel- en fonteinnissen met vergelijkbare hardstenen sierlijsten als voornoemd. De fonteintjes zijn blankkeramisch en sluiten aan op lichtgele tegelwanden. In een enkel geval bleef een in de wand geïntegreerd blankkeramisch bakje voor bordkrijt en borstel in het zicht. De vensterbanken zijn kleurig betegeld.
Cultuurhistorische context
Deze naar de bekende joodse schilder Jozef Israëls vernoemde voormalige school was de Talmud Tora-school van de Nederlands-Israëlitische Hoofdsynagoge. Dit schooltype is één van de oudste vormen van joods onderwijs en richt zich behalve op het lager onderwijs (U.L.O.) ook op het onderwijzen van basiskennis over het jodendom. De onderhavige school stond ten dienste van armlastige kinderen; in de crisistijd kregen ze er ook maaltijden en kleding aangeboden. Voordat in 1924 de locatie aan de Tweede Boerhaavestraat in gebruik werd genomen, vonden de lessen plaats in lokalen onder de Uilenburgersjoel. De nieuwe school was het gevolg van de verhuizing van veel joden uit de verpauperde binnenstad naar de nieuwe buitenwijken. Zo ontwikkelde zich de Weesperzijdestrook, aan de rand van de Oosterparkbuurt, tot een karakteristieke joodse buurt met twee synagogen aan de niet ver van de Tweede Boerhaavestraat gelegen Blasiusstraat. Nog altijd staat de naam van bedoelde school in Hebreeuwse letters op de voorgevel vermeld en bevindt zich in de hal een tegeltableau dat behalve het stichtingsjaar ook het in dat jaar gevierde zilveren regeringsjubileum van koningin Wilhelmina herdenkt (1923). In 1943 werd de school op last van de Duitse bezetter gesloten. Volgens mededeling zouden er na de oorlog uit de kampen teruggekeerde joden zijn opgevangen, om vervolgens een school op 'natuurfilosofische grondslag' te huisvesten. Toen het gebouw ook deze functie verloor, is het gekraakt en daarna omgevormd tot een appartementencomplex met gemeenschappelijk gebruik van het gymnastieklokaal voor culturele en artistieke activiteiten en de speelplaats als tuin.
De joodse architect Jacob S. Baars (1886-1956) speelde naast zijn vakgenoten Harry Elte (1880-1944) en Abraham Elzas (1907-1995) een vooraanstaande rol als ontwerper van hoofdstedelijke 'joodse gebouwen'. In 1925 maakte hij grote kans om opvolger te worden van E.M. Rood, de architect van de Nederlands-Israëlitische Hoofdsynagoge (N.I.H.S.) in Amsterdam. Na drie stemrondes werd toch gekozen voor Harry Elte. De N.I.H.S. gaf Baars evenwel de opdracht voor de nieuwe synagoge in Amsterdam-Oost (Linnaeusstraat; gesloopt 1962), terwijl Elte de nieuwe synagoge in Zuid bouwde. Baars volgde Elte daarentegen wel op als vaste architect van het Nederlands-Israëlitisch Armbestuur. De twee architecten troffen elkaar vaker in hetzelfde vaarwater. Zo kreeg in 1923 Elte de opdracht voor het nieuwe instellingsgebouw van De Joodsche Invalide, waarvan Baars oud-bestuurslid was en waarvoor hij in 1912 het oudere gebouw had gerealiseerd. In 1929 breidde Baars het door Elte in 1914 gebouwde Rosenthal May Zusterhuis aan de Nieuwe Keizersgracht uit. Verder is van Baars bekend dat hij in de jaren twintig de nieuwe binnenplaats met galerij van het Nederlands-Israëlitisch Weesmeisjes College aan de Rapenburgerstraat 169-171 ontwierp (nu in gebruik als appartementencomplex). In 1931 verbouwde hij in Bussum een voormalige kerk tot synagoge en zeven jaar later bouwde hij in Den Haag een synagoge aan de Tweede De Carpentierstraat. Baars was ook na de oorlog nog actief. Zo breidde hij in 1949 een woningcomplex aan de Amsterdamse Muiderstraat uit. Aan het A.B.N. Davidsplein in Rotterdam bouwde hij in 1954 in samenwerking met J. van Duin een nieuwe synagoge.
De school aan de Tweede Boerhaavestraat is een goed voorbeeld van Baars' vooroorlogse ontwerpen die worden gekenmerkt door een zorgvuldige uitvoering in Amsterdamse Schooltrant. Karakteristiek is onder meer de nadruk op het expressieve baksteengebruik met van siermetselwerk voorziene vensterpartijen en daklijsten. Het levendige karakter wordt versterkt door de contrastwerking van de diverse baksteenkleuren en de afgeschuinde hoekpartij waarop in baksteen de schoolnaam wordt vermeld. Ook het laddermotief van de vensters en het smeedijzeren sierhek links van de ingangspartij sluiten aan bij de Amsterdamse School. Inwendig is het gebouw voorzien van betegelde lambriseringen, hardstenen hoeklijsten en paneeldeuren met asymmetrische deurramen. Keramische siertegels met diermotieven vormden voor de leerlingen een geheugensteun om hun jas aan de kapstokjes terug te vinden. Opmerkelijk zijn de veelzijdig afgeschuinde doorgangsbogen, alsook de licht afgeschuinde kooflijsten langs de plafonds.
Conclusie
De voormalige Talmoed Tora-school vertegenwoordigt stedenbouwkundige waarde omdat het met zijn schaal en opzet stedenbouwkundig zorgvuldig is ingepast en naadloos opgaat in het grotere geheel van de aan deze straat gesitueerde gevelwand. Het bouwwerk is van architectuurhistorische waarde als een goed herkenbaar voorbeeld van een schoolgebouw dat is opgezet met een corridor met aan één zijde gesitueerde klaslokalen en een op de begane grond gelegen gymlokaal. De bijzondere vormgeving van de kozijnen, ramen en deuren moet worden beschouwd als expliciet bedoelde decoratie van de gevel. Ondanks de verbouwingen tengevolge van functiewijziging is de voormalige school zowel in de hoofdvorm alsook in de detaillering opmerkelijk gaaf behouden gebleven. De interne verbouwingen beperken zich tot nieuwe verdeelwanden en hebben de oorspronkelijke structuur en afwerking grotendeels ongemoeid gelaten; er zijn nog vele details aanwezig zoals de oorspronkelijke trappen, betegeling en deuren. Uitwendig onderging het gebouw nagenoeg geen wijzigingen en bleven ook de oorspronkelijke ramen en deuren behouden. Het gebouw geeft dan ook een zeer goede indruk van het oeuvre van de joods-Amsterdamse architect J.S. Baars die een vooraanstaande rol heeft gespeeld op het gebied van de 'joodse bouwkunst' in de hoofdstad en daarbuiten. De onderhavige school heeft hoogwaardige esthetische kwaliteiten en is zowel in- als uitwendig een goed voorbeeld van scholenbouw in Amsterdamse Schooltrant. Er is cultuurhistorische waarde omdat het schoolgebouw een belangrijke verwijzing is naar het (grotendeels) verlorengegane joodse leven in de Amsterdamse uitbreidingswijken rond de binnenstad. Juist de op de Oosterparkbuurt aansluitende Weesperzijdestrook was een karakteristiek joods deel van Amsterdam. Als een voormalige Talmud Tora-school voor U.L.O-onderwijs vormt het bouwwerk een belangrijke illustratie van de historische ontwikkelingen van de joodse gemeenschap in Amsterdam, een betekenis die wordt versterkt doordat ook de Hebreeuwse naamsvermelding op het gebouw behouden is gebleven.
Bronnen en literatuur
Archief Bureau Monumenten & Archeologie, Amsterdam
Bloemgarten, S. & Bregstein, Ph., Herinnering aan Joods Amsterdam, Amsterdam 2004
Gemeente Archief Amsterdam, beeldbank