Stedenbouwkundige context
Het onderhavige complex bevindt zich in het stadsdeel Noord. De gemeente Amsterdam besloot in het eerste kwart van de 20ste-eeuw dat er in de grondgebieden ten noorden van het IJ naast (scheepsbouw)industrie ook sociale woningbouw moest komen. Het werd bij uitstek geschikt geacht als locatie voor de bouw van verscheidene arbeiderstuindorpen bestaande uit laagbouw eengezinswoningen temidden van een ruime, lichte en groene omgeving. Na een bouwstagnatie vanwege de Eerste Wereldoorlog raakte de ontwikkeling van de sociale woningbouw in een stroomversnelling. De gemeente speelde daarin een onmisbare (financiële) stuwende rol en diens daadkracht werd sterk vergroot onder invloed van de eerste wethouder volkshuisvesting F. Wibaut, wethouder W. Vliegen van Publieke Werken en J.W.C. Tellegen die tot 1915 directeur was van Bouw en Woningtoezicht (BWT) en daarna burgemeester. Vanaf 1914 ging de gemeente ook zelf als bouwer te werk en werd de Gemeentelijke Woningdienst (GWD) in het leven geroepen met A. Keppler aan het hoofd. Keppler was een van de belangrijkste voorvechters van de moderne stedenbouwkundige beginselen voor de stadsuitbreiding en dé man achter de realisatie van de tuindorpen in Noord. Zowel de stedenbouwkundige plannen voor de diverse deelgebieden als de architectonische ontwerpen zijn een samenwerking tussen verscheidene sociaal geëngageerde en vooruitstrevende architecten; van Berlage tot Boeyinga, van Van der Pek tot Leliman en Walenkamp. Het Amsterdam-Noord uit de periode 1910-1940 werd tot in de kleinste details uitgewerkt als een uniek 'sociaal-democratisch' uitbreidingsgebied. De stedenbouwkundige opzet gaat daarbij uit van een hiërarchie tussen grootschaliger verkeersstraten en besloten woonstraten.
De woningbouw startte in 1909 in het zuiden van Noord met de realisatie van de zogenaamde Vogelbuurt; een langgerekte ongelijkvormige zuidwest-noordoost gelegen bouwstrook ten zuidoosten van het Noord-Hollands Kanaal. De stedenbouwkundige structuur van dit gebied laat zich het best typeren als een puzzelstukachtige invulling, die van zuid naar noord steeds overzichtelijker wordt, overeenkomstig de stedenbouwkundige ontwikkelingen in deze periode. In het zuiden vormen ongelijkvormige kleinere en grotere, soms 'opengeknipte', gesloten bouwblokken de invulling. Naar het noorden zijn de woningbouwblokken op weloverwogen wijze gegroepeerd volgens verschillende, hiërarchische stedenbouwkundige patronen. Langs de buitenranden zijn bebouwingswanden gecreëerd die de besloten woonwijken daarachter omsluiten. Het stedenbouwkundige plan voor het middendeel van de Vogelbuurt kwam in 1916 tot stand als resultaat van een samenwerking tussen Keppler, Leliman, Kuipers & Ingwersen en Walenkamp.
Het stedenbouwkundig plan van het tuindorp Nieuwendam, waar het onderhavige complex toe behoort, is in 1924 getekend door B.T. Boeyinga die verbonden was aan de GWD. De bebouwing kwam in 1926-1927 tot stand, naar het ontwerp van een vijftal architecten waaronder J. Boterenbrood. De aanleg is in de hoofdlijn gebaseerd op een centrale oost-west verlopende as (de Purmerweg) die zich in het midden verbreed (Purmerplein) en op het einde splitst. Diverse haaks aansluitende secundaire straten verlenen toegang tot de verschillende woonbuurten. Alhoewel er vijf architecten actief waren, wordt het tuindorp toch bepaald door een grote eenheid.
Het hier bedoelde complex wordt op hoofdlijnen begrensd door de Purmerweg en Middeliestraat, aan de zuidwestzijde, door de Nieuwendammerstraat in het westen, de Watergangseweg (en de langsgelegen Ringsloot) in het noordoosten en in het zuidoosten de Avenhornstraat en Middeliestraat. In de hoofdlijn heeft het complex een wigvormig grondplan, met een grootschalige en ongelijkvormige verzameling van gevarieerd opgezette woningbouwblokken die gezamenlijk het karakter hebben van een klein dorpje. De woningblokken zijn als het ware uitgestrooid langs diverse secundaire straten, waarbij een aantal een geknikt tracé hebben. In de oostelijke punt van de wig zijn de als een hofje gegroepeerde (bejaarden-)woningen gesitueerd. Vooral langs de secundaire straten heeft het complex een intiem karakter. De langs de buitenranden gelegen woningbouwblokken schermen het 'dorpje' af. Kenmerkend is het open karakter dat is verkregen door de in tuinen en aan plantsoenen gelegen vrijstaande blokken, die in tegenstelling tot de tuindorpen in het zuidelijke deel van Noord (Vogelbuurt) juist niet rondom gesloten binnenterreinen zijn gegroepeerd. Hierdoor is er ook een vrij zicht op de achterzijde van de woningen.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Architect J. Boterenbrood bouwde het complex in 1926-1927, gelijktijdig met de overige bouwblokken in Nieuwendam. Het complex bestaat in de hoofdlijn uit eengezinswoningen met twee bouwlagen die ondergebracht zijn in kortere en langere bouwstroken of blokjes. De woningen zijn in een aantal categorieën te onderscheiden. Er zijn blokken met een mansardedak of met een plat dak met omlopende schilden. Ten tweede zijn er blokken met een zadeldak of schilddak en een aansluitend éénlaags bouwdeel met een mansarde- of lessenaarsdak. Tot slot zijn er de bejaardenwoningen die groepsgewijs rondom een U-vormig hofje zijn gelegen, met schild- en zadeldaken. De bejaardenwoningen tellen één bouwlaag. Verspreid liggende éénlaags schuurtjes met een zadeldak die een speelse afwisseling met de diverse woningblokken vormen.
De vensters en ingangen hebben een ramen en deuren in authentiek materiaal (hout). De hoge schoorstenen die oorspronkelijk tegen of in de zijgevels van de panden op de hoeken van de bouwblokjes waren aangebracht, zijn niet meer aanwezig.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De verschijningsvorm van het complex wordt gekenmerkt door een grote variëteit aan verspreid liggende woningbouwblokken, met een overwegend sobere opzet maar met wisselende en markante accenten alsmede expressieve daken met een tamelijk brede overstek en rode pannendekking. Zowel symmetrie als asymmetrie zijn belangrijke uitgangspunten. De gevels zijn gemetseld in bruine baksteen in halfsteens verband. Vensters en ingangen hebben een vernieuwde invulling in authentiek materiaal (hout) en met gereconstrueerde deuren die zijn voorzien van deurraampjes met sierelementen. Kenmerkend voor de tweelaags bouwblokken is de opzet met brede vensters in de eerste bouwlaag en een reeks smallere vensters op de verdieping. Rondboogingangen, 'Franse balkons' en raampjes met kepervormige zijden vormen hier de wisselende accenten. Verder worden deze blokken afwisselend verlevendigd door op de kopzijden aansluitende portaaluitbouwtjes, gemetselde tuinmuurtjes, een enkele op de dakoverstek aansluitende erker, of een risaliet met verticaal houtbeschot en een topgevel. Deze elementen onderstrepen door hun locatie het asymmetrische karakter van de betreffende blokken, hetgeen bij de risalieten wordt versterkt door hun combinatie met de éénlaags kopzijde van een blok. Ze zijn bovendien van betekenis voor de zichtlijnen in het gebied. Enkele tweelaags blokken vertonen symmetrie door de toepassing van hoekpaviljoens met een haaks op de straat gelegen schilddak. Opmerkelijk alhier is de van houtbeschot voorziene tweede bouwlaag aan de achterzijde van de paviljoens. Karakteristiek voor de éénlaags bouwdelen en woningblokken met een mansardekap zijn de wat bredere vensters en de ingangen met een op een gevelhoek aansluitend (en omhoekend) nevenlicht. Dergelijke ingangen komen ook voor bij het uit bejaardenwoningen bestaande hofje. Daar worden de éénlaags woningen in hoofdzaak gekenmerkt door een regelmatige afwisseling van brede vensters en ingangen, waarvan sommige vensters zijn voorzien van een nevenlicht met hogere aanzet. De nevenlichten hoeken om langs inhammen die als bijzondere accenten de gevels verlevendigen en plaats bieden aan een houten zitbank. In de schuine hoeken binnen de U-vorm waaromheen de bejaardenwoningen zijn gegroepeerd, bevinden zich enerzijds kleine vensters en anderzijds een fraai vormgegeven rondboogdoorgang naar de achterterreinen. Op de daken van de diverse blokken bevinden zich vernieuwde houten dakkapellen, van verschillende formaten. De verspreid liggende schuurtjes zijn net als de woningen in baksteen opgetrokken en bevatten een klein venster.
Interieur
Het interieur van het complex is niet bekeken en niet bij de beoordeling betrokken. Mogelijk is er nog sprake van een monumentwaardige indeling en/of interieurelementen.
Cultuurhistorische context
De vrij jong gestorven architect Jan Boterenbrood (1886-1932) liep na zijn studie stage bij verschillende architectenbureaus en vond aansluiting bij architecten als J.F. Staal, H.Th. Wijdeveld en P. Kramer. In de eerste helft van de jaren twintig behoorde hij tot de redactie van het toonaangevende maandblad Wendingen. Vooral de sociale betrokkenheid van de architecten die 'deelnamen' aan Wendingen sprak hem zeer aan. Zijn bekendste ontwerp is Huize Lydia in Amsterdam (1926) ), dat een onderdeel vormde van het Onze Lieve Vrouwe Gasthuis. Verder bouwde hij een groot aantal woningbouwblokken, zowel in Amsterdam-Noord als Zuid.
Het complex dat deel uitmaakt van het tuindorp Nieuwendam is opgezet als een intieme eenheid met een welhaast Oudhollands karakter. Dit blijkt in het bijzonder uit de sobere bakstenen gevels, de rode gesloten pannendaken en accenten als de in de kap doorgestoken houten risalieten met een topgevel. Met de architectonische verschijningsvorm is aangesloten bij de traditionele en landelijke dijkbebouwing en wordt het dorpskarakter van het complex geaccentueerd. Uit het formaat en de toepassingswijze blijkt evenwel de aansluiting bij de Amsterdamse School, in de trant waarvan Boterenbrood vaak ontwierp. Ook de expressieve architectuur van de pannendaken (met onder meer mansardekappen) sluit aan bij deze school. De als een hofje gegroepeerde bejaardenwoningen aan de Ilpendammerstraat vormen een echo van de vele hofjes in de Hollandse steden en zijn bovendien terug te voeren op de tuindorpgedachte van Ebenezer Howard.
Conclusie
Het complex vertegenwoordigt stedenbouwkundige waarde omdat het met zijn schaal en opzet stedenbouwkundig zorgvuldig is ingepast en een belangrijk onderdeel vormt van het grotere geheel van het tuindorp Nieuwendam in Amsterdam Noord. Hier fungeert het complex als een intiem en dorpsachtig wijkje binnen het grotere stedenbouwkundig plan. Het ensemble maakt deel uit van het in de periode 1926-1927 tot stand gekomen gedeelte van het tuindorp, waar het een opvallende positie inneemt dankzij zijn gevarieerde opzet met diverse verspreid liggende en divers vormgegeven woningbouwblokken met rode, geheel gesloten pannendaken en markante accenten zoals houten risalieten en portaaluitbouwtjes met een rondboogingang. De pannendaken maken op een harmonieuze wijze deel uit van het krachtige en beeldbepalende spel van dakpartijen waardoor het tuindorp Nieuwendam in belangrijke mate wordt gekenmerkt. Opmerkelijk zijn de als een hofje gegroepeerde bejaardenwoningen die mede door de toepassing van gevelinhammen met houten zitbanken een bijzonder element vormen binnen het complex. Het complex heeft architectuurhistorische waarde vanwege de doordachte compositie van de bouwvolumes en gevelwanden, en is zowel in de hoofdvorm als in de detaillering redelijk gaaf behouden gebleven. Het geeft een goede indruk van het oeuvre van de voor Amsterdam belangrijke architect J. Boterenbrood die diverse projecten in de uitbreidingsplannen Noord en Zuid realiseerde. Er is cultuurhistorische waarde doordat het complex is opgezet met zowel eengezins- als bejaardenwoningen en de ideeën weerspiegelt over de volkshuisvesting zoals die bestonden in de bouwperiode. Het complex is grotendeels in gave staat behouden gebleven.
Bronnen en literatuur
Gemeente Archief Amsterdam, beeldbank
Meijers, M.J., 'Volkshuisvesting, de architecten en de woningbouw', artikelreeks in Bouwkundig Weekblad 37 en 38, 1916-1917
Meijer, R. (eindred), Atlas Gordel 20-40, Amsterdam, 2000
Ottens, E., Ik moet naar een kleinere woning omzien want mijn gezin wordt te groot, Gemeentelijke Dienst Volkshuisvesting, Amsterdam, 1985
Stieber, N., Housing design and society in Amsterdam, reconfiguring urban order and identity, 1900-1920, Chigago-Londen, 1998