Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
De Plantage is het deel van de vierde uitleg van 1660 en later dat pas laat in de negentiende eeuw bebouwd is geraakt. Vanaf 1682 was het gebied bestemd voor tuinen en houtwallen. Dit groene karakter is deels behouden gebleven in de Hortus, het Wertheimpark, Artis en het tegenoverliggende plantsoen. De Plantage is een door water omgrensd, regelmatig ontworpen gebied, waarbij de bouwblokken in een orthogonaal gridpatroon van vijftien perken zijn verkaveld. Het grid is gerelateerd aan de parallelle Muidergracht en Entrepotdok. Artis neemt van de vijftien perken zes voor haar rekening. Binnen het patroon is de Plantage Middenlaan de hoofdas - tevens stadsradiaal - en de Plantage Kerklaan de belangrijkste dwarsverbinding. Ook de gedempte gracht, in het verlengde van de Nieuwe Prinsengracht, vormde een dwarsverbinding.
De invulling van de bouwblokken wordt gekenmerkt door strakke rooilijnen en een tamelijk uniforme goothoogte, de korrelmaat in de Plantage Middenlaan meer onregelmatig dan in de zijstraten. De bebouwing bestaat uit woonhuizen, voornamelijk in de gesloten gevelwand, maar ook vrijstaand en relatief veel bouwwerken met andere functies. De smalle strook langs de Muidergracht wordt in zijn geheel ingenomen door grootschaliger bebouwing, laboratoria en onderwijsinstellingen.
Het theatergebouw beslaat uit de aard van de functie een grotere breedte- en dieptemaat en is ook in architectuurstijl en de open-gesloten verhouding van de gevel afwijkend ten opzichte van de belendende woonhuizen. Tot de ingrijpende verbouwing van 1927 lag het gebouw sterk teruggerooid.
Typologie
Theatergebouw na verbouwing geschikt gemaakt voor filmvertoning en meer recentelijk (2000) verbouwd tot omroepstudio. Vanwege deze verbouwingen beantwoorden alleen de voorgevel en globaal de indeling van de plattegrond (foyer, zaal en dienstruimtes) aan de typologie van (film)theater. De symmetrische voorgevel van 1927 is hiërarchisch geleed met het accent op de middenpartij en wordt gekenmerkt door een vlakke, heldere structuur met stijlkenmerken van de Art Déco en de Amsterdamse School. De pleisterlaag is niet oorspronkelijk en ook veel van de oorspronkelijke detaillering is verloren gegaan. De centrale hoofdingang - met aan weerzijden (later toegevoegde) vitrines - is onder een vlakke luifel. De verticale geleding wordt bepaald door vierkante pijlers, bekroond door lampen, aan weerszijden van de luifel. Neveningangen zijn op de hoeken, net als de centrale toegang op maaiveldniveau. Op de verdieping is tussen de pijlers een vensterstrook. Het pand is opgetrokken over drie bouwlagen op een lang rechthoekig perceel met een uitbouw (dienstruimtes) aan de achterzijde, de foyer onder een plat dak, de zaal en de aanbouw aan de achterzijde onder zadeldaken.
De oorspronkelijke, teruggerooide buitenmuur van het oude theater steekt nog zichtbaar uit boven de nieuwe vooraanbouw.
Architectonische verschijningsvorm
In het witte pleisterwerk steken de accenten af: de grijze granieten plint en de rode detaillering. De dubbele rondboog glasdeuren op de hoeken worden bekroond door bovenmaats geproportioneerde sluitstenen. De deuren zelf, met een waaierroedenverdeling, zijn in de stijl van de Amsterdamse School. De licht uitgebouwde vitrines zijn langwerpig en zijn naar de buitenkant afgerond. Vanaf de hoeken van de luifel ontspringt uit de pleisterlaag een rode sierband die langs de buitenkant van de vierkante pijlers wordt voortgezet, de muurvlakken recht oversteekt om vervolgens op de hoeken tot op maaiveldniveau af te dalen. Ook boven de strook van zeven kleine rechthoekige vensters is een dergelijke band aangebracht, welke ontspringt aan pilasterachtige ornamentjes op de hoeken, met een rol als bekroning. De gevelbeëindiging boven de vensterstrook verloopt getrapt (in tweeën), waardoor de suggestie van een fronton wordt gewekt. Het naambord hierboven is niet oorspronkelijk. De vierkante pijlers aan weerszijden worden in de top gesierd door drie banden en dwars geplaatste plaat. De lampen op de pijlers zijn witte bollen in een metalen frame.
Van de oudere, gecementeerde voorgevel is nog een deel zichtbaar, waarbij met name de hoger opgetrokken hoeken, met hoekblokken, opvallen. Van het smalle terras is een eenvoudige borstwering uit dezelfde tijd overgebleven.
Cultuurhistorische context
Het gebouw dat bekend staat onder de naam Desmet is in 1879 door A.L. van Gendt ontworpen als theater Frascati voor de heer Gustave Prot, een voormalig decorbouwer van het oude Frascati aan de Nes. In 1892 volgde op het voorerf van het teruggerooide bouwwerk, de bouw van een wintertuin. Deze succesvolle verbouwing vond plaats in reactie op de toenemende concurrentie van de nabijgelegen Hollandsche Schouwburg. In 1904 werd het theater opnieuw verbouwd, naar een ontwerp van Ed. Cuypers. Van deze verbouwing is een deel, ter hoogte van de oude voorgevel, nog in de top waarneembaar. Het huidige aanzicht is in grote trekken bepaald door het ontwerp van de architect J. Boterenbrood van 1926-1927. De naam na de verbouwing, het Rika Hoppertheater, was ontleend aan een bekende actrice. In 1946 volgde opnieuw een verbouwing van het interieur door de familie Desmet, de huidige naamgever. De ombouw van een varietétheater tot bioscoop was het gevolg van de sterk toegenomen populariteit van het nieuwe medium. In architectonisch opzicht is de verbouwing uit 1927 interessant, omdat het ontwerp ook weer van een bekende architect is: Jan Boterenbrood. Boterenbrood geldt als een vertegenwoordiger van de Amsterdamse-Schoolstijl. Zijn bloeiperiode lag in de jaren twintig, de periode waarin hij woningen ontwierp voor het tuindorp Nieuwendam en zijn meest bekende werk, Huize Lydia, aan het Roelof Hartplein. Ook was hij van 1920 tot 1925 redacteur van Wendingen, de spreekbuis van de Amsterdamse School. Boterenbrood was meer een navolger dan een trendsetter. In Huize Lydia is duidelijk de invloed van M. de Klerk te bespeuren en ook komen zijn ontwerpen niet altijd los van een klassiek gelede gevelindeling. Dit is ook het geval bij Desmet, waarbij de symmetrische opzet, bekroond door een 'fronton' met aan weerszijde de pijlers nogal statisch aandoet. In dit ontwerp speelt de Amsterdamse-Schoolstijl, veel meer baksteenarchitectuur, een ondergeschikte rol en lijkt Boterenbrood zijn inspiratie eerder gezocht te hebben in de Franse Art Déco, een stijl die bij uitstek geëigend werd geacht voor uitgaansgelegenheden als bioscopen en cafés. Het oorspronkelijke ontwerp van de voorgevel is in detaillering in 1980 aangetast. Bij deze verbouwing verdween de geblokte textuur onder een pleisterlaag en werden vitrinekasten en andere details toegevoegd.
Conclusie
Het bioscooptheater Desmet is cultuurhistorisch van belang vanwege de voormalige functie van toneel- en filmtheater. Het pand is architectonisch van belang vanwege de toegepaste architectuurstijl met elementen van de Art Déco en de Amsterdamse School passend bij dit gebouwtype. Daarnaast is theater Desmet architectonisch van belang vanwege de plaats van het ontwerp in het oeuvre van de architect J. Boterenbrood. De voorgevel is gaaf in hoofdvorm, maar in detaillering gewijzigd.
Bronnen
Giovanni Fanelli, Moderne architectuur in Nederland 1900-1940, Den Haag 1978
Meindert Stokroos e.a., Voorstel commissie Dooijes monumenten in de Plantage, Gemeentelijk Bureau Monumentenzorg, Amsterdam 1980