Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
De Haarlemmermeerstraat en omliggende straten zijn gelegen ten westen van de Schinkel en de Kostverlorenvaart. Dit gebied vormt een overgangszone tussen stadsdeel Zuid en de wijk de Baarsjes in stadsdeel West. In dit gebied komen verschillende uitbreidingsplannen van de gemeente samen. De invulling van Zuid kwam tot stand op basis van het Plan Zuid van H.P. Berlage uit 1915-1917, terwijl voor het stedelijke gebied ten westen hiervan het Algemeen Uitbreidingsplan (A.U.P.) uit 1929-1934 het uitgangspunt vormde.
Het ruwweg in 1930-1960 uitgevoerde A.U.P. is het hoofdwerk van de stedenbouwkundige C. van Eesteren. Tezamen met zijn collega Th.K. van Lohuizen was hij verbonden aan de Afdeling Stadsontwikkeling van Publieke Werken. Deze afdeling was opgericht in 1928, nadat in 1921 door diverse annexaties een aanzienlijke uitbreiding van Amsterdams grondgebied had plaatsgevonden. Het door Van Eesteren opgestelde Plan West omvatte het grondgebied van de vroegere gemeente Sloten. Dit gebied had de Kostverlorenvaart en de Schinkel als gemeentegrenzen en was bestemd voor de nieuwe industriegebieden van Amsterdam met bijbehorende woonwijken. De plannen die Van Eesteren in 1929-1930 ontwierp, bouwden voor een belangrijk deel voort op de in 1909 en 1916 getekende uitbreidingsplannen van Sloten. Tracés als het ronde Surinameplein, de noord-zuid lopende Haarlemmermeerstraat en het Hoofddorpplein met de aan de oostzijde hierop aansluitende Hoofddorpweg staan op deze plannen al ingetekend. Hoewel de plannen later werden bijgesteld, bleven wijzigingen in het gebied rondom de Haarlemmerstraat en omgeving beperkt. Wat betreft vormgeving sluit de bebouwing aan de Haarlemmermeerstraat en de overige straten in het gebied aan op Berlage's Plan Zuid. Monumentale gesloten bouwblokken met overwegend vier bouwlagen omzomen de straten en pleinen. Karakteristiek zijn de torenachtige en risalerende hoekpartijen waardoor het effect van de hoofdassen wordt versterkt en de toegang tot de verschillende straten wordt gemarkeerd. Deze opzet toont de stedenbouwkundige erfenis van de Amsterdamse School en de Commissie Zuid. Er kwam vooralsnog geen radicale stijlbreuk met het bestaande werk van de Dienst Publieke Werken.
Het onderhavige complex bestaat uit twee bouwblokken aan weerszijden van de Haarlemmermeerstraat. Het blok ten westen van deze straat maakt deel uit van een gesloten bouwblok dat verder wordt omsloten door het Hoofddorpplein (zuidzijde), de Warmondstraat (westzijde) en de Weissenbruchstraat (noordzijde). Laatstgenoemde straat vormt ook de noordgrens van het blok ten oosten van de Haarlemmermeerstraat, dat eveneens onderdeel is van een gesloten bouwblok dat verder wordt omsloten door de Legmeerstraat (oost- en zuidzijde). Aan de Haarlemmermeerstraat, en omhoekend langs de Weissenbruchstraat, sluiten de blokken aan op de belendende bebouwing. In hun symmetrische opzet met torenachtige hoekpartijen vervullen ze een poortfunctie op de kruising van de Haarlemmermeerstraat en de Weissenbruchstraat.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
De bouwblokken zijn in 1930 gebouwd naar een ontwerp van de Amsterdamse architect J.M. van der Mey en bevatten etagewoningen en enkele winkels. De bouwblokken beslaan beiden ongeveer een kwart van twee gesloten bouwblokken, aan weerszijden van de Haarlemmermerstraat. Door de omhoeking langs de Weissenbruchstraat hebben ze een L-vormige plattegrond. Langs de Haarlemmermeerstraat tellen de blokken vier bouwlagen met een zolderverdieping onder een mansardedak met de nok evenwijdig aan de straat. Langs de Weissenbruchstraat ligt de kopzijde van de daken in het zicht. Aan deze straat is het bouwblok bij de hoekaansluiting eveneens vierlaags en in het verlengde van de straat drielaags. Ook hier bevinden zich mansardedaken met de nok evenwijdig aan de straat. De woningen en winkels worden ontsloten via op de straat aansluitende ingangen in portieken.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De verschijningsvorm van het complex wordt gekenmerkt door een in hoofdzaak symmetrische opzet van twee bouwblokken met een als basement fungerende begane grondverdieping, diverse risalerende geveldelen en markante hoekoplossingen. De basementfunctie van de eerste bouwlaag wordt benadrukt door de hardstenen gevelbekleding met een zware lijst in hetzelfde materiaal aan de bovenzijde. Dit contrasteert met de bovenverdiepingen die zijn opgetrokken in rode baksteen in Vlaams verband. De mansardedaken zijn gedekt met rode verbeterde Hollandse pannen.
De gevelwand aan de Haarlemmermeerstraat wordt gekenmerkt door een repeterende opzet met bijzondere oplossingen bij de aansluiting op de belendende bebouwing aan de Haarlemmermeerstraat en bij de hoek met de Weissenbruchstraat. Bij de aansluiting op de zuidelijke belendende bebouwing hebben beide blokken een torenachtige afsluiting. Deze risaleert vanaf de tweede bouwlaag en heeft dan per bouwlaag twee gekoppelde vensters. Zij worden beëindigd door een sobere detaillering in blokvorm en zijn hoger dan de mansardedaken.
Langs het overgrote deel van de begane grondverdiepingen aan de Haarlemmermeerstraat bevinden zich reeksen van vier vensters met schuifraam die worden afgewisseld met ondiepe portieken met gekoppelde ingangen met blankhouten deuren. De geveldammen tussen de vensters zijn aan de bovenzijde voorzien van hardstenen sierblokken. De bovenverdiepingen van de gevelwanden aan de Haarlemmermeerstraat bevatten per woningtravee een gemetselde tweelaags erker die aan de onderzijde een strook siermetselwerk heeft. In deze erker bevinden zich per bouwlaag twee gekoppelde vensters die van elkaar worden gescheiden door een uitkragende bakstenen dam met een hardstenen dekblok. Aan weerszijde van de erker bevindt zich op de tweede bouwlaag een klein balkon met een gemetselde borstwering met hardstenen dekblokken, en op de derde en vierde bouwlaag een venster. Aan de bovenzijde is de erker voorzien van een dubbelbalkon met gemetselde borstweringen met hardstenen dekblokken. Tussen de geveldelen met erker - boven de portieken - bevinden zich eveneens per bouwlaag twee gekoppelde vensters die van elkaar worden gescheiden door een uitkragende bakstenen dam met een hardstenen dekblok. Het plastische karakter van de gevelwanden aan de Haarlemmermeerstraat wordt voortgezet langs de daklijsten, waar het steile onderschild van het mansardedak boven de erkers in de gevelwand is doorgestoken. Deze dakdelen worden geflankeerd door op de gevels rustende dakkapellen.
Bij de aansluiting op en omhoeking langs de Weissenbruchstraat bevinden zich op de begane grond winkels met etalagevensters en asymmetrische puien die grotendeels nog de oorspronkelijke blankhouten invulling hebben. Deze worden afgewisseld door portieken met de blankhouten deuren van de woningen. Boven de etalagevensters bevindt zich aan de zijde van de Haarlemmermeerstraat een tweelaags erker met per bouwlaag reeksen gekoppelde vensters die van elkaar worden gescheiden door een uitkragende bakstenen dam met een hardstenen dekblok. Bovenop de erker bevinden zich vier gekoppelde balkons met gemetselde borstwering en stalen reling. Over de gehele breedte van dit geveldeel steekt het onderschild van het mansardedak door en bevat, ter plaatse van de aansluiting op het bovenschild, enkele lage dakkapellen. Op de hoek met de Weissenbruchstraat wordt de gevel ter hoogte van de tweede bouwlaag gemarkeerd door een veelzijdige drielaags erker met aan de bovenzijde een balkon. Deze kraagt uit voorbij de bakstenen borstwering van de balkons die over de gehele breedte van het geveldeel aan de Weissenbruchstraat uitkragen. De gevels aan de Weissenbruchstraat bevatten vensters die per twee zijn gekoppeld en onderling worden gescheiden door een uitkragende bakstenen dam met een hardstenen dekblok. Zowel in het oostelijk als het westelijk deel van de Weissenbruchstraat lopen de gevelwanden in de richting van de Haarlemmermeerstraat trapsgewijs op en hebben nabij voornoemde drielaags erker een extra bouwlaag met een blokvormig torentje met de standaard van een verdwenen vlaggenmast.
Interieur
Het interieur van het complex is niet bekeken en niet bij de beoordeling betrokken. Mogelijk is er nog sprake van een monumentwaardige indeling en/of interieurelementen.
Cultuurhistorische context
Architect Joan Melchior van der Mey (1878-1949) begon zijn loopbaan bij E. Cuypers. Als zelfstandig architect is hij vooral bekend geworden van het expressionistische Scheepvaarthuis (1912-1916) dat hij tezamen met P.L. Kramer en M. de Klerk aan de Prins Hendrikkade ontwierp. Verder tekende hij voor Plan Zuid grote woningbouwblokken in Amsterdamse School-stijl, waarvan die uit de periode 1924-1930 doorgaans in samenwerking met het architectenbureau Gulden en Geldmaker tot stand kwamen.
Cornelis van Eesteren (1897-1988) was een prominente stedenbouwkundige met contacten met de internationale avant-garde van stromingen als De Stijl en Bauhaus. Het Algemeen Uitbreidingsplan van Amsterdam maakt duidelijk dat hij de nadruk legde op een visie over de stad als geheel. Het Plan Zuid van H.P. Berlage was slechts op het zuidelijke uitbreidingsgebied gericht, dat werd aangetakt op de bestaande stadsdelen. Het fundament voor Van Eesterens plannen was een wetenschappelijke prognose van de bevolkingsgroei, met een berekening van de vereisten voor woningbouw, recreatie, werkgelegenheid en verkeer. In de combinatie van kenmerken uit het Plan Zuid (monumentale gevelwanden met torenachtige hoekaccenten) en de aantakking op het stedenbouwkundig plan van Van Eesteren, moet de bebouwing aan de Haarlemmermeerstraat en omgeving worden beschouwd als een scharnierpunt in de Amsterdamse stadsontwikkeling.
De bouwblokken die Van der Mey aan weerskanten van de Haarlemmermeerstraat bouwde, hebben een architectuur die karakteristiek is voor de in het kader van het Plan Zuid gerealiseerde woonblokken. De hoge gevelwanden geven de Haarlemmermeerstraat een monumentaal karakter. Het sculpturale karakter van de hoekoplossingen en de dakopzet in de vorm van een mansarde met rode pannendekking zijn kenmerkend voor de Amsterdamse School.
Conclusie
Het complex vertegenwoordigt stedenbouwkundige waarde omdat het met zijn schaal en opzet stedenbouwkundig zorgvuldig is ingepast en naadloos opgaat in het grotere geheel deze wijk die meer monumentale panden en wooncomplexen bevat. Het complex heeft een aanmerkelijke situationele waarde omdat het door zijn opzet met torenachtige hoekpartijen een poortfunctie vervult op de kruising van de Haarlemmermeerstraat en de Weissenbruchstraat. Het complex is van architectonische waarde vanwege de doordachte compositie van de bouwvolumes en de afzonderlijke gevels, en de verzorgde detaillering met opmerkelijke accenten zoals de erkers en verspringende daklijsten. Het complex is een goed voorbeeld van het werk van de Amsterdamse architect J.M. van der Mey, die diverse woningblokken in de ‘Gordel 20-40’ op zijn naam heeft staan. In zijn opzet sluit het complex aan bij de ideeën van het Plan Zuid van H.P. Berlage, maar in de stedenbouwkundige aanleg maken genoemde straten deel uit van de uitbreidingsplannen van Amsterdam die tot stand kwamen in het kader van het A.U.P. De bouwblokken markeren dan ook een scharnierpunt in de Amsterdamse stadsontwikkeling, en zijn als zodanig van cultuurhistorische waarde. Het complex is zowel in de hoofdvorm als in de detaillering gaaf bewaard gebleven.
Bronnen en literatuur
Archief Bureau Monumenten & Archeologie, Amsterdam
Bosma, K. & Hellinga, H. (red.), De regie van de stad. Noord-Europese stedebouw 1900-2000, Rotterdam 1997
Gaillar, K. & Dokter, B. (red.), Berlage en Amsterdam Zuid, Amsterdam 1992
Gemeente Archief Amsterdam, beeldbank
Jolles, A., Klusman, E., Teunissen, B. (red.), Stadsplan Amsterdam. Toekomstvisies op de ruimtelijke ontwikkeling van de stad 1928-2003, Rotterdam/Amsterdam 2003
Meijer, R. (eindred), Atlas Gordel 20-40, Amsterdam 2000
Rossem, V. van, Het Algemeen Uitbreidingsplan van Amsterdam: geschiedenis en ontwerp, Rotterdam/Den Haag 1993
Tjaden, M.E.H., De bouwbedrijvigheid te Amsterdam, in diverse jaargangen van Het Bouwbedrijf (jrg. 1 e.v.) 1924 e.v.