Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Het wooncomplex Eerste Helmersstraat 115-119 is tot stand gekomen voor de annexatie van dit gebied van Nieuwer-Amstel door Amsterdam in 1896. Voor dit gedeelte van de stad, onderdeel van de Stads- of Godshuispolder, was al een stedenbouwkundig plan gemaakt door N. Redeker Bisdom in 1882, dat globaal gezien het gebied tussen de Singelgracht, de Overtoomse Vaart, de Kostverloren Vaart en de huidige Kinkerstraat betrof. Hij baseerde zijn plan op de systematiek van het plan Kalff waarbij de oude polderverkaveling als onderlegger werd genomen en het grid werd bepaald door de Overtoomse Vaart. Het gebied kreeg vrijwel geheel een woonbestemming. De invulling van het plan bestond uit gesloten bouwblokken van meestal vijf bouwlagen hoog, waarbij de architectonische eenheden variaties zijn op het drie vensterassen brede grachtenhuis. De bouw van de woningen kwam grotendeels in handen van grondspeculanten.
Het wooncomplex Eerste Helmersstraat 115-119 maakt deel uit van het bouwblok dat verder wordt begrensd door de Tweede Constantijn Huygensstraat, de Overtoom en de Gerard Brandtstraat. Afgezien van een overeenkomstige goothoogte en perceelbreedte zijn de bouwwerken in dit deel van de straat, tegenover het Wilhelmina Gasthuisterrein, veelal verschillend vormgegeven. Door de veelkleurige ornamentiek is het complex op nummer 115-119 een opvallende verschijning in dit deel van de straat. Opmerkelijk is het feit dat de gevels van de huizen van het wooncomplex worden beëindigd door topgevels in tegenstelling tot de lijstgevels in de rest van de straat.
Typologie en korte bouwgeschiedenis
Het complex is samengesteld uit drie huizen die elk op een rechthoekige plattegrond zijn opgetrokken. Elk huis is drie vensterassen breed en telt boven de begane grond twee verdiepingen en een kapverdieping. In elk huis is een boven- en benedenwoning ondergebracht, bedoeld voor de rijkere middenstand, die worden ontsloten door een deurpartij tegen de linker (O) dan wel tegen de rechter (W) bouwmuur. De huizen zijn opgebouwd uit twee beuken: een smalle met het inpandige trappenhuis, toiletten en keuken en een brede met de kamers en suite.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De verschijningsvorm van het wooncomplex wordt gekenmerkt door de opzet van het traditionele grachtenhuis die de drie huizen vertonen, uitgewerkt met bijna uitbundige baksteen- en tegeldecoraties.
De traditionele opzet van drie vensterassen en topgevel heeft ontwerper Beirer hier voorzien van verdiept geplaatste schuifvensters. De deuren zijn in ondiepe portieken gesitueerd. Evenals de meeste vensters zijn ook de deuren origineel. De middelste vensterassen van de twee rechter (W) huizen zijn benadrukt door kleine balkons op de eerste en tweede verdieping. De twee linker (O) huizen zijn voorzien van een puntgevel, het rechter (W) huis wordt beëindigd door een trapgevel.
De ornamentiek uit zich in het bijzonder in veelkleurigheid. De huizen zijn opgemetseld met een rode strengperssteen, waarin traditionele elementen met een geel geglazuurde baksteen decoratief zijn uitgewerkt. Zo zijn bijvoorbeeld de speklagen in het rechter (W) huis vormgegeven als platte tandlijsten en is in het middelste huis op goothoogte een zigzagdecoratie aangebracht. Daarnaast zijn ook grijze strengperstenen gebruikt om een geprofileerde lijst onder de onderdorpels van de vensters aan te brengen. Met groen geglazuurde baksteen zijn de verticale grenzen tussen de huizen aangegeven. Alle (T )vensters, worden ontlast door segmentbogen, geaccentueerd door booglijsten. De boogvelden zijn voorzien van tegelmozaïeken in verschillende patronen van geel, groen en blauw. Helaas zijn alle mozaïeken in de boogvelden boven de vensters van het rechter huis verdwenen. Bijzonder decoratief zijn de boogvelden boven de portieken, waarin een schildering is aangebracht. De schilderingen boven de twee linker portieken zijn grotendeels verdwenen, maar de schildering boven van het rechter portiek is nog duidelijk zichtbaar. In een cartouche tussen een maniëristische plantdecoratie staat 'SLAMAT' (=gezondheid, veiligheid) vermeld. De wanden van de buitenste portieken zijn eveneens voorzien van tegelmozaïeken in geel, groen en blauw; het middelste portiek is gedecoreerd met rode en gele strengperssteen. Voor constructieve elementen is natuursteen gebruikt. Zo zijn de consoles onder de bakstenen uitkragingen langs de portieken van natuursteen en ook de bakstenen steunen onder de balkons rusten op natuurstenen consoles. De drie huizen zijn alledrie voorzien van topgevels: de twee linker met puntgevels, de rechter met een trapgevel. Ook hier heeft Beirer het decoratieschema van verschillende kleuren baksteen en tegelmozaïeken doorgezet. Zo zijn de twee rechter topgevels opgebouwd met een rode baksteen en gele speklagen; de linker puntgevel is binnen een vakwerk van wit geschilderde randen en banden voorzien van mozaïeken in geel, groen en blauw. De twee linker topgevels zijn bovendien afgedekt met houtwerk in chaletstijl. Vermeldenswaardig is de smeedijzeren decoratie op de top van het linker huis.
Door voor alle huizen dezelfde decoratieve elementen toe te passen, creëerde Beirer aan de ene kant een architectonische eenheid; door aan de andere kant binnen het decoratieve schema per huis te variëren, benadrukte hij de individualiteit van elk huis.
Interieur
Het complex is van binnen niet bezocht. Mogelijk zijn er nog gave interieurelementen aanwezig.
Cultuurhistorische context
Aannemer-architect L. Beirer, lid van Architectura en Amicitia, was verantwoordelijk voor zowel het ontwerp als de bouw van dit wooncomplex. Hij realiseerde een aantal vergelijkbare wooncomplexen in de 19e eeuwse Ring, zoals Jan Luijkenstraat 22-26 uit 1896 en Tweede Constantijn Huygensstraat 43-53 uit 1897. Kenmerkend voor zijn kwalitatief hoogstaande werk is het gebruik van veelkleurige bakstenen. Beirer creëerde daarmee enerzijds een architectonische eenheid. Tegelijkertijd benadrukte hij de individualiteit van elk huis door bijvoorbeeld het toepassen van topgevels. Deze werkwijze wordt met name uitgewerkt in projecten die rond 1900 in de 19e eeuwse Ring tot stand gekomen, zoals bijvoorbeeld Eerste Helmersstraat 69-83 uit 1896-1899 door J.W.F. van Schaik.
Conclusie
Het wooncomplex Eerste Helmersstraat 115-119 is architectuurhistorisch van belang vanwege de hoogwaardige esthetische kwaliteiten die gelegen zijn in de creatieve en zorgvuldige toepassing van verschillende kleuren baksteen en tegelwerk in het rijk gedecoreerde ontwerp. Het ontwerp is bovendien zowel in hoofdvorm als in detail gaaf, mogelijk ook in het interieur. Het bouwwerk maakt tevens deel uit van het oeuvre van een voor Amsterdam belangrijk architect. Als aannemersarchitectuur heeft het complex ook cultuurhistorische waarde.
Bronnen en literatuur
Atlas 19e eeuwse Ring, Amsterdam 2004
BMA, Pandenarchief
Gemeentearchief Amsterdam, Beeldbank
Ton Heijdra, De victorie begint in Oud-West, Alkmaar 2001