Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Het schoolgebouw is gelegen in de wijk De Baarsjes, die zich ten westen van de oude binnenstad en het Westerpark bevindt. Het in noord-zuidrichting stromende water van de Schinkel en de Kostverlorenvaart vormt de oostelijke begrenzing van de wijk. Het gebied maakte tot de annexatie door Amsterdam in 1921 deel uit van de gemeente Sloten en werd voor de verstedelijking gekenmerkt door landbouwgronden: de Baarsjespolder. De Kostverlorenvaart markeerde de grens tussen Amsterdam en Sloten, met aan de zogeheten Wiegbrug de herberg De Drie Baarsjes die in 1956 is gesloopt. Aan de hier gelegen buurtschap Baarsdorp of De Baarsjes heeft het latere stadsdeel zijn naam te danken. De in 1901 door een stenen exemplaar vervangen Wiegbrug sluit aan op de Admiraal De Ruyterweg, waaromheen al voor 1921 woon- en industriebebouwing ontstond. Na de annexatie ging de Baarsjespolder in het kader van de uitbreiding van Amsterdam een nieuwe woonwijk vormen, als onderdeel van de gordel ’20-’40 met onder meer bebouwing in Amsterdamse Schooltrant. Hierbij fungeerden de nog door Sloten gemaakte uitbreidingsplannen uit 909 en 1914, Plan West uit 1924 en een plan voor de Postjesbuurt van Cornelis van Eesteren uit 1933 als onderleggers.
Het onderhavige schoolgebouw ligt aan de noordzijde van de Willem Schoutenstraat, langs het ten oosten van de Hoofdweg gesitueerde straatdeel. Hier maakt het object deel uit van een bouwblok dat behalve door de Willem Schoutenstraat wordt omsloten door de Vasco da Gamastraat (oostzijde), de Cabotstraat (noordzijde) en het Magelhaensplein (westzijde). Aan beide zijden sluit de school aan op bebouwing met een (semi-)publiek karakter: links een bouwwerk waarin in het verleden een vestiging van de GG en GD en een politiepost waren gehuisvest, en rechts een kerkgebouw. Verder is het bouwblok langs de Cabotstraat ingevuld met een voormalige gymzaal en woonbebouwing. De school heeft aan de achterzijde een speelplaats, die het binnenterrein vormt van het bouwblok. Aan de voorzijde sluit de school aan op de rooilijn. Daarmee vervult de school een schakel in een complex dat een soort dorpje vormt in het midden van de wijk de Baarsjes.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Architect J.H. van der Veen leverde het ontwerp voor dit in 1931-1933 gerealiseerde schoolgebouw dat werd opgezet als een school voor christelijk voorbereidend onderwijs. Het bouwwerk heeft een in hoofdzaak rechthoekige plattegrond met een centraal op de achtergevel aansluitende uitbouw die trapsgewijs naar voren springt. Er zijn drie bouwlagen en een zolderverdieping onder een plat dak met omlopende schilden. Aan de voorzijde is het dak evenwel uitgevoerd als een zadeldak. Inwendig is de school opgezet volgens het corridortype met een middengang waarop langs de straatgevels gelegen klaslokalen aansluiten. Langs de achtergevel sluiten toiletgroepen en garderobenissen aan op de gangen. Opmerkelijk is de indeling van de eerste bovenverdieping waar zich twee ruime lokalen bevinden, vermoedelijk een omstreeks 1950 gerealiseerde samenvoeging van de middengang met de langs de voor- en achtergevel gelegen klaslokalen (of slechts een in die tijd vernieuwde interieurafwerking?). Ook de toiletgroepen en wasgelegenheden op de begane grond en bovenste verdieping wijzen op een verbouwing omstreeks 1950. Het gebouw wordt ontsloten door een in de middenas gesitueerde hoofdingang met portiek. Deze biedt toegang tot een haaks op de voorgevel gelegen middengang met op het uiteinde een trappenhuis. Vanuit het trappenhuis is ook de achteringang bereikbaar, die naar de speelplaats leidt.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De verschijningsvorm van het schoolgebouw wordt gekenmerkt door een vrij terughoudend vormgegeven symmetrische bouwmassa met in bruine baksteen gemetselde gevels met trasraamplinten. Zowel op de begane grond als de twee bovenverdiepingen wordt de voorgevel bepaald door reeksen met oorspronkelijk ingevulde klaslokaalvensters in een staand formaat. De vensters bevatten een laag enkelruits schuifraam met een fraaie wisselwerking ten opzichte van de naar voren springende hoge bovenlichten die in ijzer zijn uitgevoerd en in hoofdzaak horizontale roedenverdeling hebben. Verticaalroeden liggen langs de zijstijlen van de bovenlichten. Op de begane grond bevinden zich tweemaal vier vensters, afgewisseld door de centraal gelegen portiek met een dubbele en met ijzer (of koper) beklede deur. De portiek is voorzien van een betonnen luifel met granieten hoekblokjes waarin het huisnummer is uitgehouwen. Boven de luifel een betonnen gevelsteen met de oorspronkelijke functievermelding van het gebouw. De eerste bovenverdieping bevat tweemaal vijf vensters en op de bovenste verdieping zijn er tweemaal vier vensters. Hier bevindt zich bovendien een op de gootoverstek aansluitend middenvenster met een houten bloembak en tweezijdig uitkragende veelruits bovenlichten. Dit venster markeert tezamen met een erboven gelegen driehoekige houten dakkapel de middenas. De brede houten gootoverstek sluit aan op het met rode romaanse pannen gedekte zadeldak.
Aan de achterzijde wordt de symmetrische opzet vooral bepaald door de centrale uitbouw met trappenhuisrisaliet. Alhier bevindt zich een ingang met een deur waarvan het raam in laddermotief is uitgevoerd. Twee hoge trappenhuisvensters accentueren de lengteas van het risaliet. Aan weerskanten hiervan bevat de uitbouw zowel op de begane grond als op de eerste bovenverdieping een venster met ramen met horizontaalroeden. Ter hoogte van de bovenste verdieping is het risaliet afgeknot. Hier wordt de uitbouw beëindigd door een tussen granieten lijsten gelegen vensterreeks met 4-ruits ramen. Aan weerskanten van de uitbouw worden de begane grond en bovenste verdieping gekenmerkt door vensters in een liggend formaat en met 6-ruits ramen. De hiertussen gelegen verdieping bevat lokaalvensters als aan de voorzijde. Ook nu wordt de gevel beëindigd door een brede houten dakoverstek. Opmerkelijk aan de zijkanten van het gebouw zijn onder meer de rondboogvensters in de topgevels van voornoemd zadeldak.
Interieur
In het op de achtergevel aansluitende trappenhuis een betonnen bordestrap waarvan de treden zijn voorzien van dekplaten in Solnhofener kalksteen. De grijsbestreken lambriseringen hebben zwarte tegellijsten, hetgeen ook geldt voor ruimtes als de gangen en garderobenissen. Doorgangen zijn voorzien van vlakhouten deuren, waarvan diverse met een smal deurraam. Aan de gangzijde hebben de lokalen een venster met een ijzeren raam dat deels is voorzien van decoratief glas-in-lood. Vergelijkbaar glas-in-lood bevindt zich bovendien in de trappenhuisvensters (zie ook hieronder). Opmerkelijk in de gangen zijn de op diverse plaatsen in hoeken gesitueerde, lage wasbakken met een geelbetegelde achterwand met zwartbetegelde lijsten. De toilet- en wasruimtes op de begane grond en bovenste verdieping worden gekenmerkt door een vermoedelijk uit de jaren vijftig daterende afwerking met witbetegelde wanden en diverse onderdelen in granito. In de klaslokalen bevinden zich bruingebeitste houten schoolborden uit de bouwperiode van de school. Kleurig betegelde vensterbanken vormen in deze ruimtes een bijzonder accent.
Monumentale kunst
In het trappenhuis een venster met veelkleurig glas-in-lood in Art deco, met de afbeelding van drie dieren: een hond, een aap en een kat.
Cultuurhistorische context
J.H. van Veen (1890-1944) was onder meer architect van de NCRV-studio in Hilversum. Voordat hij zijn eigen architectenbureau stichtte werkte hij bij de bureaus van G.C. Bremer (de latere rijksbouwmeester), J.H. Hanrath en D.F. Slothouwer. Hij is één van de vele architecten die betrokken waren bij de invulling van het Plan Zuid en verder is hij bekend van de verbouwing van een trappenhuis aan de Keizersgracht 586 (1928) en het tot een school verbouwen van het woonhuis aan het Oosterpark 77-78 (1934).
Het onderhavige bouwwerk voerde hij uit in een sobere en aan de Amsterdamse School verwante trant. Karakteristiek zijn onder meer de expressieve vensters met hun voor deze stroming kenmerkende lage benedenramen en naar voren springende hoge bovenlichten met horizontaalroeden. Het expressieve karakter wordt versterkt doordat de bovenlichten ten opzichte van de benedenramen in de dagkanten zijn doorgestoken. Ook de deels tweezijdig vormgegeven vensterpartij op de bovenste verdieping, met een pal hierboven gelegen driehoekige dakkapel, sluit aan bij de vormentaal van de Amsterdamse School. Inwendig heeft het gebouw een zeer terughoudende afwerking. Het in de vensters van trappenhuis en gangen toegepaste glas-in-lood is in hoofdzaak geometrisch vormgegeven en karakteristiek voor de jaren twintig en dertig. Onbekend is wie de maker is, hetgeen ook geldt voor de met diermotieven verlevendigde glas-in-loodramen in het trappenhuis.
Het oorspronkelijk als een christelijke school voor voorbereidend onderwijs in gebruik zijnde gebouw is later een dependance geworden van de Dr. J.Th. de Visserschool aan het Columbusplein. Ook is er de Dr. Cornelia Boschschool gevestigd geweest (christelijke basisschool en peuterspeelzaal). Tot voor kort was het bouwwerk nog als school in gebruik. Nog altijd vormt het object een fraaie eenheid met de in dezelfde periode gerealiseerde buurpanden met (semi-)publieke functie, waaronder aan de linkerzijde de voormalige politiepost en aan de rechterzijde het in 1928 als een Bethelkerk gerealiseerde kerkgebouw (nu: Maranathakerk). De verschillende objecten vormen gezamenlijk een markant ‘eiland’ in de door etagewoningen gedomineerde omgeving.
Conclusie
De stedenbouwkundige waarde van Willem Schoutenstraat 6 ligt in de plaats van de school in een mooi gecomponeerd, getrapt oplopend complex met kerk en buurtcentrum, dat een eiland in het midden van de wijk de Baarsjes vormt.
Het object heeft architectuurhistorische waarde vanwege de zorgvuldige uitwerking van het in een sobere Amsterdamse Schooltrant vormgegeven ontwerp, met een symmetrische en door vensterreeksen en een ingang met portiek gekenmerkte voorgevel. Het zowel in- als uitwendig in de hoofdvorm en de detaillering overwegend gaaf bewaard gebleven object heeft hoogwaardige esthetische kwaliteiten en is een goed voorbeeld van de Amsterdamse scholenbouw in het interbellum. Van een fraai karakter zijn onder meer de oorspronkelijk ingevulde lokaalvensters met ten opzichte van de bovenlichten terugwijkende benedenramen. Boven de portiek bleef een granieten gevelsteen met tekst behouden. Inwendig wordt het bouwwerk gekenmerkt door de opzet met corridors (begane grond en bovenste verdieping) en langs de voorgevel gelegen lokalen. Er is een trappenhuis met een terughoudend vormgegeven bordestrap en opvallende vensters met veelkleurig glas-in-lood in Art Décostijl, deels met diermotieven. Diverse lokalen behielden (in 2005 althans) zelfs de uit de bouwperiode daterende schoolborden.
De cultuurhistorische betekenis dankt het gebouw aan zijn opzet en vormgeving dat als schoolgebouw voor christelijk onderwijs de contemporaine ideeën omtrent de uitvoering van een schoolgebouw weerspiegelt.
Gebruikte bronnen en literatuur
Archief Bureau Monumenten & Archeologie, Amsterdam
Gemeente Archief Amsterdam, beeldbank