Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
De Legmeerstraat en de omliggende straten zijn gelegen ten westen van de Schinkel en de Kostverlorenvaart. Dit gebied vormt een overgangszone tussen de wijk de Baarsjes in stadsdeel West en stadsdeel Zuid. In dit gebied komen verschillende uitbreidingsplannen van de gemeente samen. De invulling van Zuid kwam tot stand op basis van het Plan Zuid van H.P. Berlage uit 1915-1917, terwijl voor het stedelijke gebied ten westen hiervan het Algemeen Uitbreidingsplan van Amsterdam (A.U.P.) uit 1929-1934 het uitgangspunt vormde.
Het ruwweg in 1930-1960 uitgevoerde A.U.P. is het hoofdwerk van de stedenbouwkundige C. van Eesteren. Tezamen met zijn collega Th.K. van Lohuizen was hij verbonden aan de Afdeling Stadsontwikkeling van Publieke Werken. Deze afdeling was opgericht in 1928, nadat in 1921 door diverse annexaties een aanzienlijke uitbreiding van Amsterdams grondgebied had plaatsgevonden. Het door Van Eesteren opgestelde Plan West omvatte het grondgebied van de vroegere gemeente Sloten. Dit gebied had de Kostverlorenvaart en de Schinkel als gemeentegrenzen en was bestemd voor de nieuwe industriegebieden van Amsterdam met bijbehorende woonwijken. De plannen die Van Eesteren in 1929-1930 ontwierp, bouwden voor een belangrijk deel voort op de in 1909 en 1916 getekende uitbreidingsplannen van Sloten. Tracés als het ronde Surinameplein, de noord-zuid lopende Haarlemmermeerstraat en het Hoofddorpplein met de aan de oostzijde hierop aansluitende Hoofddorpweg staan op deze plannen al ingetekend. Hoewel de plannen later werden bijgesteld, bleven wijzigingen in het gebied van de Legmeerstraat en omgeving beperkt.
Qua vormgeving sluit de bebouwing aan de Legmeerstraat en de overige straten in het gebied aan op Berlage's Plan Zuid. Monumentale gesloten bouwblokken met overwegend vier bouwlagen omzomen de straten en pleinen. Karakteristiek zijn de torenachtige en risalerende hoekpartijen waardoor het effect van de hoofdassen wordt versterkt en de toegang tot de verschillende straten wordt gemarkeerd. Deze opzet toont de stedenbouwkundige erfenis van de Amsterdamse School en de Commissie Zuid. Er kwam vooralsnog geen radicale stijlbreuk met het bestaande werk van de Dienst Publieke Werken.
Het onderhavige complex bestaat uit twee delen die zich aan weerskanten van de in noord-zuidrichting verlopende Legmeerstraat bevinden. Het westelijk deel behoort tot een bouwblok dat verder wordt omsloten door de Weissenbruchstraat en het Legmeerplein (zuidzijde), de Haarlemmermeerstraat (westzijde) en de Theophile de Bockstraat (noordzijde). Laatstgenoemde straat vormt ook de noordgrens van het bouwblok ten oosten van de Legmeerstraat, dat verder wordt omsloten door de Jacob Marisstraat (oostzijde) en de Weissenbruchstraat/Legmeerplein (zuidzijde). De twee delen hoeken om vanuit de Legmeerstraat en sluiten aan op belendende bebouwing waarvan de rest van het westelijk bouwblok gelijktijdig met het onderhavige complex tot stand kwam en slechts wat betreft de details anders is vormgegeven. In zijn symmetrische opzet met torenachtige hoekpartijen vervult het onderhavige complex een poortfunctie bij de toegang tot de Legmeerstraat. Aan deze straat hebben de gevels drie bouwlagen, terwijl zij langs de aansluitende straten vier bouwlagen hebben. De Legmeerstraat heeft een intiem karakter, met slechts bestemmingsverkeer. Aan de westzijde is de rooilijn iets teruggelegd.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het uit etagewoningen en enkele hoekwinkels bestaande complex is in 1931-1932 gebouwd naar een ontwerp van de Amsterdamse architect J.A. Roodenburgh. Door de omhoeking langs de Weissenbruchstraat/Legmeerplein en de Theophile de Bockstraat hebben de twee delen elk een C-vormige plattegrond. Langs de Legmeerstraat telt het complex drie bouwlagen en een zolderverdieping onder mansardedaken met de nok evenwijdig aan de straat. Langs de overige straten telt het complex vier bouwlagen met een zolderverdieping onder een zadeldak met de nok evenwijdig aan de straat. De risalerende geveldelen langs de Legmeerstraat hebben elk een zadeldak met de nok haaks op de straat; hetzelfde geldt voor de hoekrisalieten langs de overige straten. Via op de straat aansluitende ingangen zijn de diverse woningen en winkels bereikbaar. Langs de Legmeerstraat bevinden de ingangen zich in portieken van gevarieerde vormgeving. Op de nokken van de diverse daken zijn schoorstenen geplaatst.
In de laatste 20 jaar zijn diverse dakkapellen aangebracht, ramen vervangen door dubbel glas, type balkons en -hekken en kleurstellingen gewijzigd. Tevens zijn elementen toegevoegd als dakkapellen, serres en andere aanbouwen aan de achterzijde, dakterrassen en zonnepanelen.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De verschijningsvorm van dit woningbouwcomplex wordt gekenmerkt door een in hoofdzaak symmetrische opzet van twee delen met elk markante hoekpartijen en enkele opvallende gevelaccenten. Het metselwerk is uitgevoerd in rode quasi-handvormsteen in kettingverband met platvolle voegen. De hoekpartijen hebben hardstenen speklagen in de eerste bouwlaag wat het effect van een basement creëert. De geleding van de hoekpartijen wordt sterk bepaald door risalieten op de kop van de hoekpartijen en bij de overgang naar de drielaagse gevelwanden aan de Legmeerstraat, en door een uitkragend balkon boven de eerste bouwlaag. Kenmerkend is verder de massieve uitvoering van de houten kozijnen.
In de eerste bouwlaag bevinden zich bij de aansluiting op de Weissenbruchstraat en het Legmeerplein brede, blankhouten etalagevensters die worden afgewisseld door ingangspartijen. Langs de Legmeerstraat zijn de hoekpartijen voorzien van een brede portiek met blokvormige dagkanten, een forse latei en een bovenlicht. In de tweede bouwlaag van de hoekpartijen bevinden zich balkoningangen met bovenlicht met roeden; in de bouwlagen daarboven vensters met dubbel draairaam met bovenlicht met roeden. Tussen de riselerende delen wijkt de kapverdieping terug, waardoor er onder de daklijst een inpandig balkon is ontstaan. In de kopgevels van de risalerende delen bevindt zich aan de Legmeerstraat een inpandig balkon en aan de overige straten een ruitvormige zoldervenster.
De drielaags gevelwanden aan weerskanten van de Legmeerstraat, tussen de hoekpartijen, worden bepaald door een opzet van identieke traveeën. In de eerste bouwlaag bevinden zich op regelmatige afstand portieken met geknikte dagkanten. De portieken hebben een vierzijdige plattegrond met op iedere zijde een ingang met een oorspronkelijke blankhouten deur. Tussen de portieken bevinden zich vensterreeksen van vier vensters met dubbel draairaam met bovenlicht. De ramen worden onderling gescheiden door tussendammen met speklagen. Boven elk portiek bevindt zich een plastisch vormgegeven sierstrook die over de gehele hoogte van de gevel doorloopt en de geveltraveeën van elkaar scheidt. Aan weerszijden van deze sierstrook bevinden zich in de tweede en derde bouwlaag balkons met een gemetselde borstwering. Deze flankeren een reeks franse balkons. De toegangen tot de balkons bevatten een oorspronkelijke dubbele deur met bovenlicht met roeden. In het onderste schild van het mansardedak bevindt zich per travee een reeks van lage houten dakkapellen. In het noordelijkste deel is er een terugliggend balkon met een rij dubbele ramen. De dakschilden van het complex zijn gedekt met gesmoorde opnieuw verbeterde Hollandse pannen.
De hoek met de Theophile de Bockstraat is enigszins afwijkend uitgevoerd. Er is hier een stalen balkon op de eerste verdieping aanwezig, vermoedelijke een moderne vervanging van een gemetseld balkon. De vensters zijn alle nog voorzien van de verticale roedenverdeling in de bovenlichten, gelijk aan de daklichten.
Interieur
Het interieur van het complex is niet bekeken en niet bij de beoordeling betrokken. Mogelijk is er nog sprake van een monumentwaardige indeling en/of interieurelementen.
Cultuurhistorische context
Architect Jordanus Roodenburgh (1886-1972) werkte aanvankelijk bij de gebroeders Baanders en bij K.P.C. de Bazel. In 1916 begon hij een eigen bureau. Zijn eerste grote opdracht was de bouw van het Ajax-stadion in Amsterdam (1920). Vanaf 1924 wijdde hij zich vooral aan de bouw van grote woningbouwcomplexen in Zuid en West. Er zijn ook diverse pittoreske landhuizen van hem bekend, onder meer in Bussum en Huizen. Aan het begin van de oorlog speelde hij een leidende rol bij de wederopbouw van het verwoeste centrum van Middelburg.
Het complex dat Roodenburgh aan de Legmeerstraat bouwde, is in classicistische trant vormgegeven. Dit blijkt uit de opzet van een als basement ogende eerste bouwlaag en uit de toepassing van hoekrisalieten. Invloed van de Amsterdamse School-architectuur blijkt uit de vormgeving van de portieken aan de Legmeerstraat en uit de expressieve toepassing van baksteen en de met keramische pannen gedekte mansardedaken. Het complex vormt een eenheid met de aansluitende bebouwing die in dezelfde periode ontstond en naar ontwerp van het bureau Baanders werd gerealiseerd. Tevens is er een grote overeenkomst met de bebouwing aan de Parnassusweg die tussen 1931 en 1938 ontstond naar ontwerp van Roodenburg.
Conclusie
Het complex vertegenwoordigt stedenbouwkundige waarde omdat het met zijn schaal en opzet stedenbouwkundig zorgvuldig is ingepast en naadloos opgaat in het grotere geheel van dit overgangsgebied tussen Plan Zuid en het A.U.P die beide meer monumentale panden en wooncomplexen bevatten. Het complex heeft situationele waarde omdat het door zijn opzet met risalerende, torenachtige hoekpartijen een poortfunctie vervult bij de toegangen tot de Legmeerstraat. In zijn opzet sluit het complex aan bij de ideeën van het Plan Zuid van H.P. Berlage, maar in de stedenbouwkundige aanleg maken de betreffende straten deel uit van de uitbreidingsplannen van Amsterdam die tot stand kwamen in het kader van het A.U.P. Het woningbouwcomplex markeert dan ook een scharnierpunt in de Amsterdamse stadsontwikkeling en vertegenwoordigt als zodanig ook cultuurhistorische waarde. Het complex is van architectonische waarde vanwege de doordachte compositie van de bouwvolumes en de afzonderlijke gevels, en de verzorgde detaillering met opvallende accenten zoals verschillend vormgegeven portieken. De monumentale opzet van de betreffende wijk komt in de architectuur van de diverse onderdelen van het complex tot uitdrukking. Het complex is een goed voorbeeld van het werk van de bekende Amsterdamse architect J.A. Roodenburgh, die diverse bouwwerken in Amsterdam heeft gerealiseerd. Het complex is zowel in de hoofdvorm als in de detaillering redelijk gaaf bewaard gebleven, behoudens de stalen balkons op de hoek met de Theophile de Bockstraat.
Bronnen en literatuur
Archief Bureau Monumenten & Archeologie, Amsterdam
Bosma, K. & Hellinga, H. (red.), De regie van de stad. Noord-Europese stedebouw 1900-2000, Rotterdam 1997
Gaillar, K. & Dokter, B. (red.), Berlage en Amsterdam Zuid, Amsterdam 1992
Gemeente Archief Amsterdam, beeldbank
Jolles, A., Klusman, E., Teunissen, B. (red.), Stadsplan Amsterdam. Toekomstvisies op de ruimtelijke ontwikkeling van de stad 1928-2003, Rotterdam/Amsterdam 2003
Meijer, R. (eindred), Atlas Gordel 20-40, Amsterdam 2000
Rossem, V. van, Het Algemeen Uitbreidingsplan van Amsterdam: geschiedenis en ontwerp, Rotterdam/Den Haag 1993
Tjaden, M.E.H., De bouwbedrijvigheid te Amsterdam, in diverse jaargangen van Het Bouwbedrijf (jrg. 1 e.v.) 1924 e.v.
Werf, J. van der, Toelichting beschermd stadsgezicht Plan Zuid, Bureau Monumenten & Archeologie, Amsterdam, concept 2003