Redengevende omschrijving (publiek)Stedenbouwkundige context
Het onderstation Eerste Helmersstraat 21 is gesitueerd in de Helmersbuurt. Voor dit gedeelte van de stad, onderdeel van de Stads- of Godshuispolder, werd een stedenbouwkundig plan gemaakt door N. Redeker Bisdom in 1882, dat globaal gezien het gebied tussen de Singelgracht, de Overtoomse Vaart, de Kostverloren Vaart en de huidige Kinkerstraat betrof. Hij baseerde zijn plan op de oude polderverkaveling. Het gebied kreeg vrijwel geheel een woonbestemming. Het terrein ter hoogte van de Eerste Helmersstraat 21 was al veel eerder bebouwd; oorspronkelijk te herkennen aan een knik in de gevelwand aan de zuidzijde van de straat. In het derde kwart van de 19de eeuw was er op dit destijds particuliere terrein tussen de weilanden een korte straat tot stand gebracht, Sophiapark genoemd. Tussen de Nassaukade en Eerste Helmersstraat 23 stond ten tijde van de bouw van het station nog een rijtje woningen uit het derde kwart van de 19de eeuw, waardoor oorspronkelijk het bouwwerk op een binnenterrein achter deze woningen tot stand kwam. Tussen 1924 en 1930 zijn de meeste van deze woningen afgebroken en werd de rooilijn rechtgetrokken. Het onderstation werd uitgebreid tot aan de straat. Tegenwoordig is het gebouw ingesloten door enerzijds (W) laat 20ste eeuwse woningbouw en anderzijds (O) door het gebouw dat oorspronkelijk werd gebouwd voor de GGD, dat in 1932 tot stand kwam. Het onderstation vormt met name door de torenpartij een beeldbepalend element in de straat.
Typologie en korte bouwgeschiedenis
Het onderstation (10 kV) is in twee fasen tot stand gekomen. Het oorspronkelijke gebouw wordt op een rechthoekige plattegrond opgemetseld, waarbij de korte zijde parallel aan de straat is gesitueerd. Het bouwwerk bestaat uit een éénlaags door een dwarsgeplaatst zadeldak gedekt volume en aan de achterzijde (Z) een plat afgedekt éénlaags volume. Aan de voorzijde wordt het bouwwerk met de naastgelegen gebouwen verbonden door middel van hekwerken aan de noordgevel van het gebouw. In het voorste (N) gedeelte waren ter weerszijden van de olieopslagplaats twee transformatorruimtes gesitueerd die met de twee schoorsteenkanalen in verbinding stonden. Het achterste gedeelte was in tweeën gedeeld, waarbij het hoogspanningsgedeelte zich direct achter de achtergevel bevond. Vermoedelijk was de andere ruimte het laagspanningsgedeelte. Het gebouw wordt ruim een meter verhoogd opgetrokken ten behoeve van de bakken die onder de transformators worden aangebracht. In geval van kortsluiting kon men de olie uit de transformators in de bakken laten lopen. De hoofdingang was in de zuidelijke gevel gesitueerd en kwam direct uit in de hoogspanningsruimte. De transformatorruimtes en de olieopslag werden vanuit de vermoedelijk laagspanningsruimte inpandig ontsloten. Daarnaast werden in de beide zijgevels dubbele deuren aangebracht naar zowel de hoogspannings-, de laagspanningsruimte als de transformatorruimtes. In de loop der tijd zijn de schoorsteenkanalen verdwenen. Het is vooralsnog onduidelijk wanneer dit is gebeurd.
In 1931 werd het transformatorgebouw aan de voorzijde (N) uitgebreid met twee transformatorruimtes ter weerszijden van een hijstoren ten behoeve van het overladen van de transformatoren. Onder de transformatoren worden ruim twee meter diepe grintbakken gesitueerd om in noodgevallen de olie uit de transformators te kunnen laten lopen. De transformatorruimtes staan in verbinding met schoorsteenkanalen die tegen de zuidzijde van de hijstoren zijn opgemetseld. De uitbreiding wordt in beton opgetrokken, waaromheen een schil van metselwerk wordt aangebracht. De hijstoren is vrijwel geheel gemetseld. Evenals het bouwwerk uit 1924 wordt de uitbreiding met een bruine baksteen in Vlaams verband en verdiepte voeg opgemetseld. Een dubbele deur aan de straat ontsluit de toren; zowel een dubbele als een enkele deur ontsluiten de transformatorruimtes in de beide zijgevels. In de oorspronkelijke noordgevel werd in de olieopslagruimte een deur aangebracht om de uitbreiding inpandig te ontsluiten. In deze fase werden de oorspronkelijke hekwerken verwijderd. Het terrein is nu afgesloten door hekwerken die tussen de straatgevel en de belendende bebouwing werden aangebracht.
Alle installaties zijn verwijderd, maar zowel het bouwwerk dat in de eerste fase tot stand kwam, als de uitbreiding is in hoofdvorm goed bewaard. Het gebouw is niet van binnen bezocht, dus het is vooralsnog onduidelijk of de oorspronkelijke indeling nog aanwezig is. Tegenwoordig is het bouwwerk in gebruik als woon- en bedrijfsruimte.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De verschijningsvorm van het onderstation kenmerkt zich vanaf de straat door de symmetrische torenpartij in een sobere Amsterdamse Schoolstijl. Ondanks zijn uitgesproken utilitaire functie is er veel aandacht besteed aan de architectonische vormgeving van het gebouw. In de vormgeving zijn duidelijk de verschillende functies van het bouwwerk te herkennen. Zo wordt de hijstoren geflankeerd door twee lagere volumes waar oorspronkelijk de transformatoren stonden. De schoorsteenkanalen tegen de zuidzijde van de toren, ventilatiekanalen aan de oost- en westzijde, maar ook de hekwerken zijn 'meeontworpen' waardoor de trapsgewijze en symmetrische opzet is versterkt en het ontwerp aan kracht heeft gewonnen. De detaillering is eenvoudig, maar zorgvuldig. De horizontale geleding van de verschillende volumes is benadrukt door de betonnen randen van de platte daken; door risalerend metselwerk wordt de verticale geleding benadrukt. Blokvormige, sober expressionistische versieringen in graniet en beton zijn rondom de deurpartij aangebracht. De oorspronkelijke dubbele deur zelf is in de loop der tijd vervangen door een enkele. Het hekwerk - rechts (W) een enkel, links (O) een dubbel hek - is versierd met geometrische vormen van metaal plaatwerk.
Het bouwwerk dat in 1924 tot stand kwam is eveneens vormgegeven in Amsterdamse School stijl, maar in een expressionistischer bouwtrant. Achter de toren is het dwarsgeplaatste, met rode pannen gedekte, maar voor de functie van het gebouw nutteloze zadeldak van het oorspronkelijke gebouw te zien. De hoge puntgevels aan de oost- en westzijde worden overschaduwd door diepe wit geschilderde houten overstekken. Volgens de ontwerptekeningen waren de, inmiddels verdwenen, schoorstenen, evenals de oorspronkelijke noordgevel versierd met expressionistische detaillering.
In 2007 kreeg het bouwwerk een gemengde woon- en bedrijfsfunctie, waarbij vrijwel alle, oorspronkelijk metalen deuren, werden vervangen door glazen deuren. Bovendien werden de vensters vervangen door hedendaagse exemplaren. Het ontwerp is verder in hoofdvorm en grotendeels in detail gaaf.
Interieur
Het gebouw is van binnen niet bezocht.
Cultuurhistorische context
Het onderstation Eerste Helmersstraat 21 werd in 1924 in opdracht van de Gemeentelijke Energiewerken ontworpen door de Dienst der Publieke Werken, vermoedelijk ingegeven door de toename van stroomverbruik in de uitbreidingswijken. Aan de uitbreiding van 1930 liggen waarschijnlijk meer redenen ten grondslag. Mogelijk speelt de verandering van situering een rol: van binnenterrein naar ligging aan de straat. Daarnaast zou het om een modernisering van de transformatoren kunnen gaan, wellicht in verband met de totstandkoming van het naastgelegen (O) GGD-gebouw, dat in 1932 werd opgeleverd.
In het algemeen werd voor transformatorgebouwen de 'gangbare' bouwstijlen aangehouden. In de jaren 20 van de twintigste eeuw waren met name de puntgevels in Amsterdamse Schoolstijl populair. De vormgeving was in de jaren 30 functionalistischer, waardoor het utilitaire karakter meer uitgesproken is. Deze verschillen in bouwtrant zijn aan het onderstation duidelijk af te lezen. Typisch zijn het, voor de functie nutteloze, hoge zadeldak in de eerste fase en het feit dat in de tweede fase de verschillende functies zijn af te lezen aan de verschillende bouwvolumes.
Conclusie
Het onderstation Eerste Helmersstraat 21 is niet meer als zodanig in gebruik, maar de oorspronkelijke functie is nog duidelijk af te lezen aan het bouwwerk, waardoor het typologisch van belang is. Het ontwerp is bovendien gaaf in hoofdvorm en afgezien van de deuren en de later aangebrachte vensters gaaf in detail. Daarnaast is het gebouw stedenbouwkundig van belang als beeldbepalend element in de straat. Bovenstaande waarden geven het bouwwerk zeldzaamheidswaarde. Het bouwwerk is tevens van belang als deel van het belangrijke oeuvre van de Dienst Publieke Werken. Als gebouwtype heeft het voor Amsterdam bovendien zeldzaamheidswaarde.
Bronnen en literatuur
Ronald Blijdestijn, Trafohuisjes, Utrecht 1993
BMA, Pandenarchief
Gemeentearchief Amsterdam, Beeldbank
Marloes van Haaren e.a., Atlas 19e eeuwse Ring, Amsterdam 2004
Ton Heijdra, De victorie begint in Oud-West, Alkmaar 2001
Stadsdeel Oud West, archief van Bouw- en Woningtoezicht