Stedenbouwkundige context
Het onderhavige complex bevindt zich in het stadsdeel Zuid, en behoort tot het door middenstandswoningen gedomineerde gebied dat ontstond in het kader van het zogenoemde ‘Plan Zuid’. Dit uitbreidingsplan uit 1915-1917, naar ontwerp van architect H.P. Berlage, vormt het begin twintigste-eeuwse antwoord op de vraag hoe men functioneel en esthetisch een stadsuitbreiding moest ontwerpen en is in de ware zin van het woord ‘stadsbouwkunst’. Karakteristiek is de samenhang tussen de hiërarchische en in hoofdzaak bloksgewijze stedenbouwkundige opzet - van hoofdassen tot intieme pleintjes - , de architectuur van de straatwanden en de aandacht voor het sculpturale detail. Hogere bebouwing op de hoeken versterkt de hoofdassen en markeert de toegang tot een doordachte compositie van grote woonblokken als “einheitliches Blockfront”. Het plan hield rekening met de door woningwet en bouwverordening vastgestelde eisen mèt alle aandacht voor perspectief, coulissewerking en streng architectonisch en stedenbouwkundig opgevatte groenvoorzieningen. De structuur steunde op drie elementen: het bestaande Vondelpark/Museumkwartier, een verbinding met Oost (de latere Berlagebrug) en een Zuiderstation aan het verlengde van de Minervalaan. De stedenbouwkundige structuur van het Plan Zuid wordt dan ook gekenmerkt door lange lanen die in oost-westrichting de belangrijkste verkeersroutes vormen. Het plan is voorts aangetakt op de oude stad door de bestaande radialen uit het centrum door te trekken, waarbij monumentale effecten zijn verkregen zoals in de relatie tussen het Emmaplein, het Valeriusplein en het als een toegangspoort naar de nieuwe stad fungerende Amsterdams Lyceum. De hoofd-verkeersstraten worden in hoofdzaak geflankeerd door hoge monumentale gevelwanden. Ze omsluiten kleinschalige woonbuurten met lagere bebouwing die mede dankzij korte en gekromde straten een besloten karakter hebben. Aan beide aspecten, monumentaliteit en intimiteit, wordt verder bijgedragen door de architectuur, die binnen de voorwaarden van het stedenbouwkundig plan is ontworpen door vooraanstaande architecten die gezamenlijk bekend staan als ‘de Amsterdamse School’.
De opzet van de verkaveling van het onderhavige complex - het gebied tussen Amstelkanaal, Amstel, Vrijheidslaan en Rijnstraat - volgde grotendeels het plan van Berlage uit 1917. Het onderhavige complex is de westelijke helft van een gesloten bouwblok dat naast de Amstelkade, Holendrechtstraat en Uithoornstraat ook wordt omgeven door de Amsteldijk. Het complex heeft een uitgerekte U-vormige plattegrond.
NB. Holendrechtstraat 23 - 35 zijn al gemeentelijk monument.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het betreft een ensemble van in oorsprong 85 etagewoningen, ontworpen door Margaret Staal-Kropholler in 1921-1922 in de stijl van de Amsterdamse School. De woningen nemen de helft in van een in de lengte in tweeën verdeeld bouwblok en zijn gebouwd voor de particuliere maatschappij 'Amstels Bouwvereniging' in Berlage’s Plan Zuid. De hoekpartijen en de teruggelegen lange gevel tegenover de dwarsstraat, zijn stedenbouwkundig verbijzonderd. De woningen zijn de eerste door een vrouwelijke architect ontworpen woningen in Amsterdam.
De gevel is naderhand op onderdelen gewijzigd, waarbij beeldbepalende elementen zijn verdwenen.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
De woningen beslaan de gehele oneven, lange, deels teruggerooide zijde van de Holendrechtstraat en de helft van de kopse bebouwing aan de Amstelkade en de Uithoornstraat. De beide kopse kanten van het U-vormige bouwblokdeel zijn 24 meter lang. Het teruggerooide deel van de lange zijde strekt zich uit over 110 meter, de hoekdelen elk over 42 meter. De kopse kant aan de Amstelkade heeft een verbijzonderde hoekpartij (met winkel) en een centrale portiek met buitentrap met aan weerszijden twee vensterassen. De hoekdelen aan de Holendrechtstraat hebben respectievelijk twee (noord) en drie (zuid) portieken met aan weerszijden twee vensterassen. De overgang naar het teruggerooide deel is verbijzonderd. Het teruggerooide deel heeft aan weerszijden van de centrale, inzwenkende middenpartij elf vensterassen. De Uithoornstraat heeft zeven vensterassen. Het gehele bouwblok is opgetrokken in een roodgrauwe baksteen in kruisverband met siermetselwerk boven de kozijnen, en heeft een plat dak. De vensters op de begane grond zijn inzwenkend. Op de verdiepingen liggen de vensters in het gevelvlak. De vensters op de verdieping worden gekoppeld door een licht bollende, met hout beklede muurdam. De afzaten van de inzwenkende vensters zijn scheluw gemetseld. De deuren hebben een klein venster, dan wel een groter verticaal venster met horizontale roedenverdeling. De zolderverdieping in de Holendrechtstraat heeft boven de gekoppelde vensterreeks een verticaal pannendek van nokvorsten, behalve in het afgeronde metselwerk. Langs de dakrand loopt een strook van geprofileerde paneeltjes.
De lange zijde is tussen de plastisch vormgegeven balkons grotendeels symmetrisch vormgegeven. De vlakke gevels aan weerszijden van het lange, teruggerooide middendeel zijn niet identiek.
De vlakke linkerzijde (noord) heeft twee hoge, inpandige portieken tussen decoratief uitgemetselde convexe volumes op de verdiepingen. De inzwenkende toegangen tot de begane grond woningen aan weerszijden van de hardstenen portiektrap hebben eveneens afrondingen in het metselwerk. Ook de afgeronde muurdammen van de inzwenkende kozijnen op de begane grond zijn verjongend en van een dekplaat voorzien. De kozijnen op de eerste en tweede verdieping, aan weerszijden van de trappenhuizen, zijn paarsgewijs (twee paar kruiskozijnen) gekoppeld, die op de derde zijn gekoppeld tot een doorlopende reeks zoals de kozijnen op de teruggelegen zolderverdieping. Deze verdieping heeft een balkon met als balustrade het doorlopend metselwerk van de gevel. De overgang naar het teruggerooide deel verloopt afgeschuind over een afgerond uitspringende bouwmassa, waaromheen zich convexe, sterk plastisch vormgegeven balkons slingeren. De balkons rusten op een betonnen plaat, de afgeronde bouwmassa op een gemetselde console. De balkondeuren zijn overhoeks geplaatst. De samengestelde vensters rechts van het balkon zijn dubbele kruiskozijnen. Links bevinden zich op de begane grond en de verdieping twee- en drieruits schuiframen met rechts een horizontale roedenverdeling. Op de begane grond, haaks op de gevel, bevindt zich een schuifraam met links een horizontale roedenverdeling. Rechts van de deur bevinden zich een samengesteld venster, vier deuren en een soortgelijk, maar lager samengesteld kozijn. Laatstgenoemd kozijn bevindt zich in een afgeronde inzwenkende wand, die op de verdiepingen gevarieerde samengestelde vensters heeft en op de zolder kleinere vensters. Links hiervan bevinden zich ingezwenkte, inpandige balkons met de borstwering in het gevelvlak en de afdekkende rollaag in het verlengde van de convexe balkons. Boven de balkons torent een afgeronde bouwmassa uit (circa anderhalve meter). De overgang naar de rechte gevel wordt gemarkeerd door een kleine halfcilindrische bouwmassa die vanaf de zolderverdieping de dakrand doorbreekt. Deze steunt op een betonnen plaat. De vensterindeling in de lange teruggerooide gevelwand is gelijk aan die van het vlakke geveldeel links, met voor zover aanwezig, de vierruits verdeling in de gekoppelde vensters. De zolderverdieping ligt in het gevelvlak. Tussen de inzwenkende vensters bevinden zich de toegangen tot de woningen: vier deuren tussen harmonicavensters met horizontale roedeverdeling en aan weerszijden daarvan een deur. De gevelwand telt in totaal zeven van deze zesdeurspartijen. De derde ingangspartij is in het midden van de lange, teruggerooide gevel. Het midden is de raaklijn van twee naar binnen afgeronde muurvlakken met op de zolderverdieping een driezijdig afgeschuinde erker met ladderroedenverdeling, boven enige stroken decoratief metselwerk. Tussen de zesdeurspartijen bevindt zich telkens twee keer een gekoppeld venster. De vensters links zijn in de halfronde zijstijlen meer uitgewerkt dan de vensters rechts.
De vlakke rechterzijde heeft drie hoge, inpandige portieken met op de verdieping flankerende kruiskozijnen en een halfcilindrisch onderbroken borstwering. Aan weerszijden van de portieken bevinden zich drie kruiskozijnen. De deuren aan weerszijden van de hardstenen trap zijn inzwenkend. Afgezien van de detaillering van de zijlichten op de begane grond zijn de vensters gelijk aan de vensters elders in de gevel. Alleen de samengestelde vensters boven de inpandige portieken op de tweede verdieping hebben tussen de kruiskozijnen nog twee smalle, gekoppelde vensters. De hoek naar de Holendrechtstraat verloopt afgerond met op de zolderverdieping een doorlopend venster.
De gevel aan de Uithoornstraat heeft op de hoek met de Holendrechtstraat op de bovenste drie bouwlagen over twee vensterassen een uitkragend blok in sierverband met overhoeks geplaatste gekoppelde vensters met horizontale roedeverdeling en gepotdekselde, inzwenkende delen. Aan de rechterkant bevinden zich inpandige balkons met golvende borstwering. De toegangen onder de balkons komen licht naar voren. De vensters in dit geveldeel zijn niet gekoppeld of anderszins verbijzonderd.
De kopse gevel aan de Amsteldijk heeft op de hoek een driezijdig afgeschuind blok met verticaal pannendek. Op de schuine kanten hebben de gekoppelde vensters, gepotdekselde, inzwenkende delen. Onder de uitbouw bevindt zich een samengesteld venster met horizontale roedeverdeling. De hoek met de Holendrechtstraat is afgerond en heeft behalve in de uitbouw geen zolderverdieping. De zolderverdieping aan de Amstelkade heeft naar de hoek toe licht opgehoogd metselwerk. De reeks zoldervensters wordt aangezet met een vierkant uitgemetselde plaat. De inpandige portiek is vergelijkbaar met de portiek in de rechter gevel aan de Holendrechtstraat maar hier is de borstwering in het portiek doorgetrokken in plaats van onderbroken. De vensters zijn gedetailleerd als elders in het blok.
Interieur
Het interieur van het complex is niet bekeken en niet bij de beoordeling betrokken. Mogelijk is er nog sprake van een monumentwaardige indeling en/of interieurelementen.
Cultuurhistorische context
Architecte Margaret Staal-Kropholler (1891-1966) wordt wel de eerste vrouwelijke architect van Nederland genoemd. Zij is de echtgenote van architect J.F. Staal die een bureau had met Krophollers broer, en waar zij in de leer ging. Margaret Kropholler volgde de cursus bouwkunde aan de School voor Bouwkunde, Versierende Kunsten en Ambachten in Haarlem, en daarna de avondopleiding aan de Academie van Bouwkunst te Amsterdam (1914-1916). Veel van haar werk bestaat uit woningbouw. In Amsterdam bouwde zij onder andere een woningbouwcomplex aan de Orteliusstraat / Jan van Galenstraat (1925-1927). Buiten Amsterdam bouwde zij onder andere villa’s in Park Meerwijk, een villawijk in Bergen waar ook P.L. Kramer, J.F. Staal, G.F. LaCroix en C.J. Blaauw aan meewerkten. Ook ontwierp zij onder andere de atelierwoning voor R.N. Roland Holst te Achtmaal (1918-1919). Na de Tweede Wereldoorlog hield Margaret Kropholler zich bezig met woningbouwprojecten voor de wederopbouw; de meeste werden echter niet uitgevoerd.
Kropholler legde zich met name toe op architectuur en interieurarchitectuur, waarbij zij veel aandacht besteedde aan de detaillering en de woningplattegronden. Deze voorkeur voor goed doordachte details is in de Holendrechtstraat zichtbaar aan de uitspringende balkons, die door hun golvende vorm een grote plasticiteit aan de gevel geven.
Conclusie
Het complex vertegenwoordigt stedenbouwkundige waarde omdat het met zijn schaal en opzet stedenbouwkundig zorgvuldig is ingepast en naadloos opgaat in het grotere geheel van het monumentale ‘Plan Zuid’ dat meer monumentale panden en wooncomplexen bevat.
Het complex heeft belangrijke ensemblewaarde als beeldbepalend onderdeel van Berlage’s Plan Zuid. Het complex is van architectuurhistorische waarde als voorbeeld van zorgvuldig vormgegeven expressieve Amsterdamse School-architectuur. Het complex is een representatief onderdeel van het oeuvre van architecte Margaret Staal-Kropholler, die als eerste vrouwelijke architect in Amsterdam bouwde. Het complex is in hoofdvorm en detaillering gaaf bewaard gebleven.
Bronnen en literatuur
Casciatio, M., De Amsterdamse School, Serie Architectuur, 6, Rotterdam, 1991
Gaillar, K. en B. Dokter (red.), Berlage en Amsterdam Zuid, Amsterdam 1992
Gemeente Archief Amsterdam, beeldbank
Roy van Zuydewijn, H.J.F. de, Amsterdamse Bouwkunst 1815-1940, Amsterdam, S.D.
Meijer, R. (eindred), Atlas Gordel 20-40, Amsterdam, 2000
Werf, J. van der, Toelichting beschermd stadsgezicht Plan Zuid, Bureau Monumenten &
Archeologie, Amsterdam, concept 2003
home.hccnet.nl/th.bakker/Amsterdamseschool/uitbreid.html
www.nai.nl