Stedenbouwkundige context
Het onderhavige complex bevindt zich in het stadsdeel Zuid, en behoort tot het door middenstandswoningen gedomineerde gebied dat ontstond in het kader van het zogenoemde ‘Plan Zuid’. Dit uitbreidingsplan uit 1915-1917, naar ontwerp van architect H.P. Berlage, vormt het begin twintigste-eeuwse antwoord op de vraag hoe men functioneel en esthetisch een stadsuitbreiding moest ontwerpen en is in de ware zin van het woord ‘stadsbouwkunst’. Karakteristiek is de samenhang tussen de hiërarchische en in hoofdzaak bloksgewijze stedenbouwkundige opzet - van hoofdassen tot intieme pleintjes - , de architectuur van de straatwanden en de aandacht voor het sculpturale detail. Hogere bebouwing op de hoeken versterkt de hoofdassen en markeert de toegang tot een doordachte compositie van grote woonblokken als “einheitliches Blockfront”. Het plan hield rekening met de door woningwet en bouwverordening vastgestelde eisen mèt alle aandacht voor perspectief, coulissewerking en streng architectonisch en stedenbouwkundig opgevatte groenvoorzieningen. De structuur steunde op drie elementen: het bestaande Vondelpark/Museumkwartier, een verbinding met Oost (de latere Berlagebrug) en een Zuiderstation aan het verlengde van de Minervalaan. De stedenbouwkundige structuur van het Plan Zuid wordt dan ook gekenmerkt door lange lanen die in oost-westrichting de belangrijkste verkeersroutes vormen. Het plan is voorts aangetakt op de oude stad door de bestaande radialen uit het centrum door te trekken, waarbij monumentale effecten zijn verkregen zoals in de relatie tussen het Emmaplein, het Valeriusplein en het als een toegangspoort naar de nieuwe stad fungerende Amsterdams Lyceum. De hoofd-verkeersstraten worden in hoofdzaak geflankeerd door hoge monumentale gevelwanden. Ze omsluiten kleinschalige woonbuurten met lagere bebouwing die mede dankzij korte en gekromde straten een besloten karakter hebben. Aan beide aspecten, monumentaliteit en intimiteit, wordt verder bijgedragen door de architectuur, die binnen de voorwaarden van het stedenbouwkundig plan is ontworpen door vooraanstaande architecten die gezamenlijk bekend staan als ‘de Amsterdamse School’.
De opzet van de verkaveling van het onderhavige complex - het gebied tussen Amstelkanaal, Amstel, Vrijheidslaan en Rijnstraat - volgde grotendeels het plan van Berlage uit 1917. Maar juist in het centrale gedeelte, waar het onderhavige complex ligt, zijn er enkele significante veranderingen doorgevoerd, wat tegenover de noord- en zuidzijde van het complex resulteerde in intieme L-vormige pleinen (Meerhuizenplein en Borssenburgplein) met een verbindende straat (de Korte Meerhuizenstraat) ertussen. Het complex vormt het oostelijk deel van een groter, gesloten bouwblok dat U-vormig is en waarvan de open zijde is gelegen aan de andere kant van dit grote bouwblok, dat overigens ook is opgenomen in het Gemeentelijk Monumenten Project. Het woningblok dat oorspronkelijk tegenover het onderhavige complex lag is begin 21ste eeuw vervangen door nieuwbouw.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het complex arbeiderswoningen, met winkels op de hoeken, werd in 1921-23 gerealiseerd naar ontwerp van architect C. Kruyswijk in opdracht van één van de vele woningcorporaties die gezamenlijk een groot deel van de invulling van ‘plan Zuid’ tot stand hebben gebracht. Het complex bestaat uit het oostelijke deel van een gesloten bouwblok met afzonderlijke privé-tuinen achter de woningen binnen het blok. Ook aan de voorzijde van het blok bevinden zich, behoudens bij de winkels op de hoeken, kleine voortuinen. Deze worden heden als privé tuinen gebruikt; waarschijnlijk betrof het oorspronkelijk gemeenschappelijke groenperken. Het blok telt vier volle bouwlagen onder een plat dak. De bovenste bouwlaag heeft in de gevels een meer gesloten karakter gekregen met kleinere vensters, en is aan de Korte Meerhuizenstraat enigszins teruggelegen met balkons ervoor. Langs de verschillende straten hebben de gevels een andere verschijningsvorm. Op de hoeken zijn de gevels eveneens anders uitgewerkt om hier de afwijkende hoekwoningen en -winkels in het blok te vatten. De woningen zijn alle door middel van een eigen voordeur in gemeenschappelijke portieken aan de straat ontsloten. Het complex bevat voornamelijk maisonette-woningen, een type waarmee in die tijd veel geëxperimenteerd werd.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
Het architectonisch beeld van het complex wordt gedomineerd door bakstenen gevels met ritmische composities van vensters en entreepartijen. De gevel heeft een plint in rode baksteen, terwijl de rest van de gevel in gele baksteen is uitgevoerd. Als gevolg van een beoogde levendige esthetiek met stedelijk karakter en de verscheidenheid aan woningtypen, zijn de gevels verschillend vorm gegeven. In opzet is het complex geheel symmetrisch, met identieke gevels aan de Borssenburgstraat en de Meerhuizenstraat, en een symmetrische gevel aan de Korte Meerhuizenstraat. Op de hoeken met de Borssenburgstraat en Meerhuizenstraat loopt de gevel aan de Korte Meerhuizenstraat over de breedte van drie vensterassen tot aan het dak. Op beide hoeken was op de begane grond een winkel gesitueerd; de grote vensters verwijzen hier nog naar. Deze winkelpuien hebben elk een eigen detaillering en zijn nog in gave staat, inclusief glas-in-lood bovenlichten. Op deze hoeken bevind zich op de eerste verdieping een balkon, dat aan beide zijden over de breedte van twee venstersassen doorloopt.
Het geveldeel dat zich aan de Korte Meerhuizenstraat - tussen de hoekgevels - bevindt, ligt vanaf de vierde bouwlaag terug en heeft daardoor balkons achter een gesloten bakstenen balustrade. Dit geveldeel wordt ritmisch geleed: om de vier vensterassen bevindt zich een travee met portiek met parabool-boog en daarboven een gesloten gevelvlak met midden boven de boog grote granieten sluitstenen die naar boven doorlopen in een verdiepte sleuf in het metselwerk. Ook bijdragend aan de ritmische indeling van de gevel zijn de forse schoorstenen en de hijsbalken die zijn voorzien van decoratief smeedwerk aan de onderzijde. Aan de Borssenburgstraat en Meerhuizenstraat worden de gevels eveneens ritmisch geleed: om de drie vensterassen bevindt zich een travee met portiek met daarboven gekoppelde ramen. Op de vierde bouwlaag is de gevel relatief gesloten en heeft kleinere vensters. De grenzen van het complex worden bij de overgang naar het westelijk deel van het bouwblok geaccentueerd door een verhoging van de topgevel.
In alle gevels zijn op kleinere schaal decoratieve accenten aangebracht zoals siermetselwerk-banden, zaagtand- en muizetandlijstjes, doorlopende waterlijsten van keramieken tegels boven vensters, en elementen in graniet of kunststeen zoals de granieten, sluitstenen, latei-consoles en stootstenen bij de portieken en de middenstijlen in de portieken. Het houtwerk van kozijnen en ramen is wit geschilderd, terwijl de deuren merendeels gebeitst zijn. De vensters bevatten merendeels draairamen en bovenlichten, waarvan vele nog origineel zijn, maar ook een deel is vernieuwd. Het complex verkeert al met al in vrij gave toestand.
Interieur
Het interieur van het complex is niet bekeken en niet bij de beoordeling betrokken. Mogelijk is er nog sprake van een monumentwaardige indeling en/of interieurelementen.
Cultuurhistorische context
Het complex is ontworpen door de Amsterdamse Architect C. Kruyswijk (1884-1935) die één van de meest productieve architecten van ‘de Amsterdamse School’ was. In ‘plan West en in ‘plan Zuid’ realiseerde hij diverse woningbouwbouwprojecten, niet zelden voor particuliere bouwondernemers. Over het algemeen zijn de ontwerpen van hoge kwaliteit, zoals de blokken aan het Victorieplein op de kruising van de Van Woustraat en de Rijnstraat (1924). Daarnaast ontwierp Kruyswijk scholen en kerken, meestal voor hervormde opdrachtgevers. Voorbeelden zijn de Smallepadsschool aan de Planciusstraat (1925), de J. van Noortschool aan de Prinsengracht (1924, ook opgenomen in het Gemeentelijk Monumenten Project) en de Willem de Zwijgerkerk (1931) aan de Olympiaweg en gemeentelijk monument.. Kenmerkend voor zijn architectuur zijn onder meer het plastische karakter van en de decoratieve elementen in het metselwerk.
Conclusie
Het complex vertegenwoordigt stedenbouwkundige waarde omdat het met zijn schaal en opzet stedenbouwkundig zorgvuldig is ingepast en naadloos opgaat in het grotere geheel van het monumentale ‘Plan Zuid’ dat meer monumentale panden en wooncomplexen bevat. Het complex vormt onderdeel van een bijzonder U-vormig gesloten bouwblok, waarvan de andere helft ook in het Gemeentelijk Monumenten Project is opgenomen. Het complex heeft architectuurhistorische waarde vanwege de doordachte compositie van de volumes en de afzonderlijke gevels, alsmede de verzorgde detaillering in een eigentijdse stijl die bekend staat als ‘de Amsterdamse School’. De architectuur vormt een goed voorbeeld van het werk van de Amsterdamse architect C. Kruyswijk, die vooral bekend is van zijn ontwerpen voor woningcomplexen in de ‘Gordel 20-40’ en voor verscheidene kerken en scholen. Het onderhavige complex is grotendeels in gave staat behouden gebleven. Hoewel veel kozijnen nog de originele vormgeving hebben, wijken enkele vernieuwde kozijnen hiervan af. Het is wenselijk om de nieuwe kozijnen te vervangen door exemplaren die meer met de oorspronkelijke overeenkomen.
Bronnen en literatuur
Casciato, M., De Amsterdamse School, Rotterdam 1991, p. 36
Fanelli, G., Moderne architectuur in Nederland 1900-1940, ’s-Gravenhage 1978, p. 109
Gaillar, K. en B. Dokter (red.), Berlage en Amsterdam Zuid, Amsterdam 1992
Meijer, R. (eindred), Atlas Gordel 20-40, Amsterdam, 2000
Ottens, E., Ik moet naar een kleinere woning omzien want mijn gezin wordt te groot,
Gemeentelijke Dienst Volkshuisvesting, Amsterdam, 1985
Werf, J. van der, Toelichting beschermd stadsgezicht Plan Zuid, Bureau Monumenten & Archeologie, Amsterdam, concept 2003
home.hccnet.nl/th.bakker/Amsterdamseschool/uitbreid.html