Stedenbouwkundige context
Het woningbouwcomplex 'Geuzenhof' ligt in de uiterste noord-oosthoek van stadsdeel De Baarsjes, die westelijk van de binnenstad gelegen is. Het complex bestaat uit een lang, noordzuid gelegen rechthoekig blok tussen de Willem de Zwijgerlaan en de Geuzenstraat ten noorden van de Adriaan van Bergenstraat en circa de helft van een half gesloten bouwblok ten zuiden daarvan. De oostgevel van het noordelijke blok zwenkt uit en accentueert zo de overgang Geuzenstraat-Geuzenkade een duidelijk beëindiging te geven. Bij de Geuzenkade ligt het complex langs de westelijke oever van het Westelijk Marktkanaal, dat het verder noordelijk gelegen voormalige Centrale Marktterrein met de Kostverlorenvaart verbindt. De Willem de Zwijgerlaan is een belangrijke verkeersverbinding, terwijl de andere straten echte woonstraten zijn.
De locatie is gelegen net buiten de negentiende-eeuwse stadsuitbreidingen, die merendeels ophielden aan de oostzijde van de Kostverlorenvaart. Het gebied ten westen daarvan lag tot de annexatie in 1921 op het grondgebied van de gemeente Sloten, maar daarna bouwde Amsterdam hier in de jaren dertig de wijk De Baarsjes, genoemd naar de herberg De Drie Baarsjes (gesloopt in 1956) en het daarbij gelegen buurtschap Baarsdorp of De Baarsjes. De wijk werd grotendeels gebouwd op basis van de nog door Sloten gemaakte uitbreidingsplannen uit 1914. De vorm en ligging van beide blokken van de Geuzenhof zijn bepaald door het uitbreidingsplan Landlust van C. van Eesteren uit 1930 waarin veel aandacht werd besteed aan de openbare ruimte. In de gewijzigde versie van het uitbreidingsplan uit 1937 werden de vorm en ligging van de Geuzenhof, ontwikkeld door H. van Saane, definitief vastgelegd, evenals het door dezelfde bouwondernemer gebouwde Oranjehof aan de Kostverlorenvaart. De andere helft van het zuidelijke blok van Geuzenhof is in 1940 ontworpen door J.F. Berghoef, eveneens in opdracht van Van Saane. De lange gevels van het complex begeleiden aan beide kanten de met veel groen ingerichte Willem de Zwijgerlaan en Geuzenkade die zich mede door de vormgeving van de bebouwing in schoonheid kunnen meten met de meest geslaagde straten van Plan Zuid.
Gebouwtype en bouwgeschiedenis in hoofdlijnen
Het complex middenstandswoningen met vier winkels (op de hoeken van de Adriaan van Bergenstraat) werd in 1933-1935 gebouwd naar ontwerp van architect J. Dunnebier in opdracht van de particuliere aannemer-ontwikkelaar H. van Saane. Het complex telt vijf bouwlagen onder platte daken en bevat 484 etagewoningen, met afwijkende typen op de hoeken en op de bovenste etage, alsmede vier winkels. De woningen hebben een bescheiden beukmaat van 5,75 breed om de erfpachtkosten per woning te drukken. Steeds worden acht woningen ontsloten door middel van een portiek met daarin een trap naar de bel-etage, waar een bordes toegang geeft tot twee deuren. Die ontsluiten ieder een trappenhuis die in tegengestelde richting om elkaar heen lopen. De linker ontsluit de bergingen rechts, één hoog rechts, twee hoog links en drie hoog rechts. De rechter geeft toegang tot berging links en de overige verdiepingen. De ruimte voor de boodschappenliftjes wordt nu gebruikt voor de berging van de verwarmingketels en de meterkasten. Omdat deze ruimte van boven door een dakraam verlicht wordt, dient zij ook als lichtschacht. De aanleiding voor dit innovatieve trappenhuis was om ruimte te besparen en toch te voldoen aan de bouwvoorschriften.
Het complex omvat drie type woningen, mede afhankelijk van hun ligging zoals op de kleinere bel-etage of in de hoeken van het complex. Op de bel-etage omvat de woning aan de ene zijde van het trappenhuis twee kamers, aan de ander drie kamers. Op de daarboven gelegen verdiepingen wisselt het type tussen drie en vier kamerwoningen. De ruimte achter de trap, aan de hofzijde fungeert steeds als wisselbeuk.
Nieuw voor die tijd was Van Saanes ingreep om de bergingen niet op zolder, maar op de begane grond onder te brengen. Hij had hiermee al geëxperimenteerd in zijn project aan de Tugelaweg. Elke woning kreeg een eigen douche; verwarming ontleende de woningen aan een centrale installatie in het midden van het complex aan de Willem de Zwijgerlaan.
Binnen de blokken ligt een gemeenschappelijke tuin, ontworpen door Mien Ruys, waarin speelplekken opgenomen zijn. Brede galerijen onder de achterzijde van de woningen ontsluiten de bergingen op de begane grond en dienen bij slecht weer tevens als kinderspeelplaats.
De helft van het zuidelijke bouwblok werd om financieringsredenen pas in 1940 afgerond naar ontwerp van Berghoef in samenwerking met Dunnebier.
Architectonische verschijningsvorm
Exterieur
Gevelwanden met een ritmische compositie van vensters, overhoeks geplaatste en vooruitstekende schoorstenen, portieken en erkers domineren het architectonische beeld van het complex. De gevels zijn opgetrokken in gele baksteen in staand verband, met een forse plint van blauwgrijze baksteen, en worden aan de bovenzijde afgesloten door flinke houten overstekken. Het houtwerk is wit geschilderd met uitzondering van de deuren, die overwegend gebeitst zijn.
De gevels langs de lange zijden van het complex hebben een indeling in traveeën met steeds één entreeportiek, en acht woningen erachter, gescheiden door overhoeks geplaatste schoorstenen die half uit de gevel steken, vanaf de bovenkant van de eerste bouwlaag met een ornamentele pseudoconsole van kunststeen aan de onderzijde. De kleine vensters van de bergingen op de eerste bouwlaag liggen net boven de plint en bevatten liggende betonnen zesruits ramen. In het midden van de traveeën bevindt zich steeds links de portiek met natuurstenen trap en bordes met twee gebeitste houten deuren. Rechts daarvan bevindt zich een kleine erker met schuine zijden die de bovenzijde van de eerste bouwlaag en een groot deel van de tweede beslaat. De platte kunststenen dekplaat steekt licht over de erker heen en strekt zich uit tot boven de portiek. Hierboven zijn er op de derde en vierde bouwlaag vensters met valramen (van oorsprong schuiframen), terwijl zich hiernaast op de tweede tot vierde bouwlaag brede driedelige vensters bevinden met tussendorpel en smalle zijlichten. De vijfde bouwlaag onderscheidt zich duidelijk met in elke travee zes regelmatig van elkaar gescheiden vensters met drieruits bovenlichten en kunststenen onderdorpels. De traveeverdeling wordt versterkt doordat de daklijst steeds terugwijkt op het punt waar de schoorstenen door de gevelrand steken. Op de hoeken is er een smalle afgeschuinde travee, waarin aan de Adriaan van Bergenstraat de winkelingangen zijn opgenomen. De ingangen hebben gebeitste houten deuren met bovenlichten. Ter weerszijden daarvan zijn grote etalagevensters aangebracht die een stukje uit de gevel steken, met onder en boven kunststenen lijsten. Bij de hoeken zij er in een smalle blinde zone ter weerszijden van de hoekvensters steeds vier horizontale sierbanden van zand- of kunststeen, waarvan de bovenste ook steeds doorloopt in de penanten tussen de vensters.
Halverwege de westgevel is er een bijzondere travee, met een ingang met dubbele deur en uitstekende kunststenen latei, waarboven in bronzen letters 'GEUZENHOF' staat. Daarboven zijn er op korte afstand van elkaar twee overhoekse schoorstenen met daartussen een brede, vlak uit de gevel stekende schoorsteen die ver boven het dak uitsteekt.
De kopse gevels aan de Adriaan van Bergenstraat en aan de Geuzenkade hebben een afwijkende gevelindeling. Hier zijn geen schoorstenen en loopt het overstek gewoon door. Er is echter een regelmatige en symmetrische gevelcompositie gemaakt door boven de twee doorgangen naar het binnenhof (die met smeedijzeren hekken zijn afgesloten) steeds een erker te plaatsen die doorloopt over drie bouwlagen. Ter weerszijden van de doorgangen bevinden zich ingangen met gebeitste houten deuren.
De hoofdstructuur is ongewijzigd gebleven, wel zijn bij de renovatie van 1991 nieuwe houten draai-kiepramen in de bestaande kozijnen geplaatst. Aan de zijde van de binnenhof is steeds de buitenste halve meter van de prefab betonnen balkons gesloopt en vervangen door een nieuwe betonplaat op een stalen frame van I-balken. Ze worden vertikaal verbonden door stalen kolommen, waardoor de open ruimtewerking die de voormalige galerijen aan de binnenhof verschaften, verdween. De gevels zijn hier alle voorzien van kunststof ramen en kozijnen met detonerende, platte lijsten. Bij de renovatie van 1991 zijn de ramen van de woningen vernieuwd en van dubbel glas voorzien; de galerijen zijn gedeeltelijk vervangen en van een nieuwe draagconstructie zijn voorzien.
Binnentuin
Ruys' ontwerp is in de huidige toestand nog gedeeltelijk herkenbaar. In de korte kopse wanden van het complex liggen steeds twee ontsluitingen tot het binnenterrein en in de hoek waar de gevel een sprong maakt, bij de overgang van Geuzenstraat naar Geuzenkade, is ook een toegang. Afgaande op historische foto's van de door Mien Ruysch ontworpen binnentuin, herinnert de inrichting nog aan de oorspronkelijke opzet. De grote grasvelden in het midden worden begrensd door borders en hagen. De velden worden doorsneden door paden. De zuidelijke helft bestaat slechts uit een grasveld. Aan de noordzijde lag een speeltuin waarvan alleen de zandbak (zonder zand) over is. In het midden van de hof ligt op een kruis van paden een verhoogd, half rond podium, afgeschermd door bakstenen muurtjes. Het halfronde podium werd over de as gespiegeld in een gelijkvormige siertuin met vijver. De vijver bestaat niet meer. De bomen die in het midden van de hof een bosje vromen, zijn later geplant. Tussen deze siertuin en de zandbak ligt nog een vierkant prieel met hagen dat vanaf beide zijde door een tegelpad bereikbaar is. De binnentuin van het zuidelijk gelegen blok kent geen extra speelvoorzieningen.
Interieur
Naar aanleiding van een bezoek aan enkele woningen in het complex kan het volgende geconstateerd worden. De afwerking van de trappenhuizen is vaak nog origineel, al kan de lambrisering over de gehele hoogte geverfd zijn. Het verdiept liggend lijstje op de hoogte van de lambrisering die iets donkerder van kleur is dan het stuc van de muren, is dan ook geverfd. In de meeste woningen zijn de keukenblokken en sanitair vervangen, waarbij de badcel vergroot is ten koste van één of twee inbouwkasten. De kozijnen van de binnendeuren hebben mooi geprofileerde belegstukken en standaard Bruynzeel paneeldeuren. De plafonds zijn vlak gestuct met omgaande platte lijst. De smalle zijkamer aan de voorgevel is in sommige gevallen bij de woonkamer gevoegd. Voor het interieur is vooral de opzet van belang van een centraal gelegen halletje waarom heen de verschillende ruimtes zijn gelegd.
Cultuurhistorische context
De 'Geuzenhof' is gebouwd in 1933-1935 en 1939-1940 als wooncomplex voor middenstanders en arbeiders. Opdrachtgever was de aannemer-ontwikkelaar H. van Saane. H. van Saane was een Amsterdamse bouwondernemer die een florerend bouwbedrijf wist op te bouwen en een rol speelde op het gebied van de woningontwikkelingen. Het bedrijf H. van Saane Bouwbedrijf NV. werd opgericht in 1928 en het eerste project dat het uitvoerde waren vierentwintig woningen aan de Javastraat (1924). Hierna volgden projecten als het nabijgelegen complex woningen voor alleenstaande vrouwen Krugerhof, de eveneens door Berghoef en Dunnebier ontworpen Muzenhof, Oranjehof en Sloterhof. Van Saane had een uitgesproken en ook ideëel gefundeerde mening over de volkswoningbouw die in samenwerking met door hem in de arm genomen architecten tot moderne resultaten leidde. Hij deed daarvoor inspiratie op in Frankfurt en Wenen. Van Saane streefde ernaar om voor iedereen goede woonruimte tegen een redelijke huurprijs te creëren. Zijn projecten kenmerken zich door een experimentele zoektocht naar nieuwe plattegronden, het opnemen van collectieve voorzieningen en uitgekiende verwarmingssystemen. De Krugerhof uit 1929 kreeg, geïnspireerd op Weense voorbeelden, bergingen in de plint en een gemeenschappelijke binnentuin met voorzieningen omringd door een galerij waarin kinderen veilig kunnen spelen. Dit paste hij vervolgens ook toe in de Geuzenhof en veel van zijn andere projecten. Direct met de komst van de bewoners in de Geuzenhof werd ook een vereniging gesticht, Wonen en Werken genoemd, dat een eigen maandblad uitgaf en verschillende sport- en spelactiviteiten organiseerde. Dat de diverse complexen in de vakwereld meteen opvielen blijkt uit de artikelen die vaak al meteen na de oplevering in de diverse vaktijdschriften verschenen. Het bouwbedrijf van Van Saane ging tot in de jaren zeventig door met de bouw én exploitatie van eigen woongebouwen.
Van Dunnebier zijn buiten de voornoemde projecten vooral meer kleinschalige projecten bekend. Hij ontwierp in de jaren dertig en veertig diverse woningprojecten in sobere, op de traditie geïnspireerde vormgeving in de Jordaan. Verscheidene hiervan zijn opgenomen in het Gemeentelijk Monumenten Project, zoals Westerstraat 109, 184-186, 194-196, Lindengracht 33-39 en Egelantiersgracht 418. Evenals de architecten van de Amsterdamse School, weet Dunnebier een woningbouwblok als een geheel te ontwerpen zodat deze bijdraagt aan de vormgeving van de stedelijke ruimte. Maar hij doet dat met zeer eenvoudige middelen waarvoor de lange gesloten baksteenwand met een donkere plint, op regelmatige afstand geritmeerd door schuin gesplaatst schoorstenen, accenten op de hoeken en accentuering van de ingangspartijen kenmerkend is. De kwaliteit die Dunnebier zoekt in het sobere gebruik van baksteen, een zorgvuldige detaillering en een terughoudend gebruik van verschillende materialen lijkt verwant met woningbouwarchitectuur in Denemarken en Zweden uit de periode van architecten als Kay Fisker. Het later gerealiseerde deel van Berghoef maakt onlosmakelijk onderdeel van het Geuzenhof uit en is eveneens in het GMP opgenomen.
De tuin van de Geuzenhof in 1933 is de eerste betrokkenheid van Mien Ruys (1904-1999) met een woningbouwproject. Aangezien een tuin voor veel stadsbewoners een onbereikbaar ideaal was, betrok Van Saane haar bij de inrichting van de binnenhof. De tuin is aangelegd in 1935 in architectonische stijl, met veel speelvoorzieningen voor kinderen, zitgelegenheid voor volwassenen, rozenperken, vijver en zelfs een volière. In haar tuinontwerpen probeerde Ruys steeds de natuur en architectuur met elkaar in evenwicht te brengen. In een artikel in het tijdschrift De 8 en Opbouw schrijft Ruys hierover: 'Deze gemeenschappelijke tuinen kunnen vooral in arbeiderswijken een grote sociale verbetering brengen. (…) Een juist aangebrachte beplanting kan de architectuur van het gebouw accentueren, maar het is ook mogelijk het karakter, de zuivere lijn van een huis te schaden door een verkeerde groepering [van de beplanting]'. Voor de beplanting koos zij berken en besdragende heesters. Door haar ontwerp voor de Geuzenhof en later de Muzenhof zou zij vaker bij de aanleg van het groen bij woningbouwprojecten betrokken worden. Na de oorlog was zijn een van de supervisoren voor de inrichting van het groen van de Westelijke Tuinsteden in Amsterdam.
Conclusie
Door de vorm, ligging en architectuur vormt de Geuzenhof aan de Willem de Zwijgerlaan de architectonische invulling van het stedenbouwkundige plan van C. van Eesteren uit 1930 die hiermee zijn interpretatie geeft van Berlages stedenbouwkundige benadering. De stedenbouwkundige waarde van dit complex ligt in de geslaagde wijze waarop J. Dunnebier hier met sobere, maar geraffineerd toegepaste middelen vorm aangaf. Architectuurhistorische waarde is gelegen in de doordachte compositie van de monumentale gevelwanden en de verzorgde detaillering zoals deze tot uitdrukking komt in de vormgeving van ingangspartijen en schoorstenen. Bijzonder is ook de ingenieuze ontsluiting van de woningen via gescheiden trappenhuizen. Bovendien is het complex representatief voor het werk van Dunnebier, een voor Amsterdam belangrijk woningbouwarchitect. Bijzonder is bovendien dat het later gerealiseerde deel van Berghoef is, een toonaangevend architect die vaker, al dan niet met Dunnebier vaker voor Saane werkte. Het complex ontleent cultuurhistorische waarde aan het feit dat het een belangrijke schakel vormt in de geschiedenis van de volkshuisvesting door de experimenten met plattegronden, de plaatsing van bergingen en het toevoegen van collectieve voorzieningen en de cruciale rol die Van Saane hierin speelde. De Geuzenhof is daarmee representatief voor de reeks woningbouwprojecten als de Krügerhof, de Muzenhof, de Oranjehof en de Klokkenhof die H. van Saane in Amsterdam ontwikkelde. Bovendien heeft de Geuzenhof vanuit tuinhistorische invalshoek grote waarde, omdat de collectieve tuin het eerste ontwerp voor een woningbouwproject was van Mien Ruys, een van de meest toonaangevende tuinarchitecten van Nederland.
Gebruikte bronnen en literatuur
Meijer, R. (eindred), Atlas Gordel 20-40, Amsterdam, 2000
Archief Bureau Monumenten en Archeologie
J.W.H.C. Pot, 'Woningbouw van Saane "Landlust" te Amsterdam-West’, Bouwkundig Weekblad (1938), 49-54.
E. Fischer, Aspecten 40 jaar volkshuisvesting - Bouwen en Wonen, Amsterdam 1968, jubileumuitgave ter gelegenheid van het 40-jarig bestaan van het Bouwbedrijf H. van Saane N.V. Amsterdam.